Vehabizam između teološkog reformizma, tekfira, haridžijske metodologije i političke vlasti

Ertan Č. dip. isl. nauka | 20. 08. 2026. g.

Sažetak

Vehabizam predstavlja jedan od najznačajnijih i najkontroverznijih reformističkih pokreta koji su se pojavili na Arabijskom poluotoku u XVIII stoljeću. Njegov nastanak vezuje se za Muhammeda ibn Abdulvehhaba, čije je učenje bilo usmjereno na obnovu tevhida, odnosno Božije jednoće, borbu protiv širka, odnosno pripisivanja Allahu druga, kao i odbacivanje onoga što je smatrao bidatom, odnosno novotarijom uvedenom u vjeru. Međutim, problem vehabizma nije moguće svesti na pitanje ispravnosti pojedinačnih vjerskih praksi. U središtu njegove historijske pojave nalaze se i pitanja neosnovanog tekfira, odnosno proglašavanja muslimana nevjernikom, odnosa prema drugim muslimanima, legitimnosti oružane borbe protiv muslimana, granica vjerskog autoriteta, odnosa učenjaka i vladara te političke upotrebe religijske legitimacije nasilja.

Iz perspektive ehli-sunneta vel-džemata, naročito u okvirima ešarijske i maturidijske teološke a posebno hanefijske pravne tradicije, posebno je važno razlikovati grijeh od kufra, odnosno nevjerstva, bidat (novotariju) od kufra, neznanje od svjesnog poricanja, pogrešno tumačenje od otvorenog otpadništva i osudu određenog djela od proglašavanja njegovog počinioca nevjernikom. Upravo je nekontrolirano širenje tekfira jedna od najproblematičnijih karakteristika radikalnih oblika vehabijske metodologije.

U radu se polemizira da vehabizam nije jednostavno moguće poistovjetiti s hanbelijskom tradicijom niti sa svim učenjima Ibn Tejmijje i Ibn Kajjima. Muhammed ibn Abdulvehhab preuzimao je određene elemente njihovog učenja, ali ih je istovremeno prilagođavao vlastitom historijskom i društvenom kontekstu. Posebno se to odnosi na tevhid, širk, tekfir, el-velā' vel-berā' i džihad. El-velā' vel-berā' znači odanost vjeri i vjernicima te odricanje od nevjerstva, dok džihad označava nastojanje i zalaganje na Allahovom putu, a u određenom pravnom kontekstu i oružanu borbu protiv agresora.

Posebna pažnja posvećena je sličnostima između vehabijske tekfirske metodologije i karakterističnih obilježja haridžijske ideologije. Riječ je o pretjeranom proširivanju tekfira, uskom razumijevanju pripadnosti zajednici, pretvaranju sekundarnih ili interpretativnih pitanja u kriterije pripadnosti islamu te spremnosti da se teološka osuda pretvori u politički ili vojni konflikt.

Na kraju se razmatra pitanje antropomorfističkih tendencija u savremenim selefijsko-vehabijskim interpretacijama Allahovih svojstava. Iz perspektive ehli-sunneta, potvrđivanje Allahu tjelesnih karakteristika, prostora, granica, pravca ili fizičkog kretanja predstavlja neprihvatljiv oblik tešbiha, odnosno poistovjećivanja Stvoritelja sa stvorenjima, i tedžsima, odnosno pripisivanja tijela i tjelesnosti Allahu. Zbog toga su klasični učenjaci takve teološke formulacije označavali kao stavove mušebbiha, odnosno antropomorfista, i mudžessima, odnosno onih koji Allahu pripisuju tijelo i tjelesnost. Međutim, akademski je nužno razlikovati ovu teološku kritiku od tvrdnje da svaki savremeni pojedinac koji se naziva selefijom nužno zastupa eksplicitni antropomorfizam.

Ključne riječi: vehabizam, selefizam, ehli-sunnet vel-džemat, hanefijski mezheb, ešarije, maturidije, tevhid, širk, tekfir, bidat, haridžije, džihad, el-velā' vel-berā', tedžsim, tešbih, mušebbihe, mudžessime.

Uvod

Pitanje odnosa između teološke ispravnosti, pravne metodologije i političke vlasti jedno je od najosjetljivijih pitanja islamske intelektualne historije. Muslimanski učenjaci kroz stoljeća nastojali su zaštititi temelje vjere, očuvati tevhid i suprotstaviti se učenjima i praksama koje su smatrali nespojivim s Kur'anom i Sunnetom. Međutim, klasična islamska učenost istovremeno je razvila stroge metodološke kriterije kako bi spriječila proizvoljno proglašavanje muslimana nevjernicima.

Upravo se na ovom mjestu nalazi jedna od najvažnijih razlika između legitimne teološke kritike i ideologije tekfira.

Nije isto kazati da je određena praksa pogrešna i kazati da je svako ko je praktikuje nevjernik. Nije isto kazati da određena praksa sadrži elemente širka i kazati da je svaki musliman koji je čini mušrik i izvan zajednice muslimana. Još manje je isto iz takve presude izvoditi pravo na nasilje, oduzimanje imovine ili vođenje rata.

Ehli-sunnet vel-džemat, odnosno sunijska većina islamske učenosti, razvijao je metodologiju koja je nastojala upravo spriječiti takav slijed. U okviru klasične sunijske teologije i pravne nauke posebno je naglašavana potreba za oprezom u pitanju tekfira i razlikovanju interpretativne greške od jasnog poricanja temelja vjere.

Zbog toga se kritika vehabizma ne može zasnivati samo na tome da njegovi predstavnici drugačije razumiju pojedine vjerske prakse. Mnogo važnije pitanje jeste metodologija kojom se određene vjerske prakse pretvaraju u kriterije za procjenu samog islamskog statusa njihovih praktikanata.

Ehli-sunnet vel-džemat i pitanje granica tekfira

Ehli-sunnet vel-džemat predstavlja široku tradiciju koja obuhvata različite pravne i teološke škole. U klasičnom sunijskom svijetu posebno su se razvile ešarijska i maturidijska teologija, uz četiri velika sunijska mezheba: hanefijski, malikijski, šafijski i hanbelijski.

U okviru hanefijske tradicije posebno je naglašena potreba za oprezom kada je riječ o presudi da je određeni musliman napustio islam. Tekfir nije obična polemička etiketa. On je presuda koja može imati posljedice po brak, nasljedstvo, društveni status, život i imovinu pojedinca. Zbog toga njegovo neodgovorno korištenje predstavlja ozbiljan poremećaj islamske pravne metodologije.

Ključna je razlika između opće presude i presude o konkretnoj osobi.

Može se kazati da određeno vjerovanje ili izjava predstavlja kufr, ali iz toga ne slijedi automatski da je svaki pojedinac koji je izgovorio takvu izjavu kafir. Potrebno je razmotriti znanje, namjeru, značenje, okolnosti, mentalni kapacitet, mogućnost pogrešnog tumačenja i uspostavljanje dokaza.

Ovdje se nalazi jedna od temeljnih slabosti tekfirske metodologije, jer često zanemaruje složenost individualnog slučaja i pretvara teološku klasifikaciju u kolektivnu presudu.

Pitanje tevhida

Nema spora da je tevhid temelj islamskog vjerovanja. Iz perspektive ehli-sunneta vel-džemata, predstavlja vjerovanje u apsolutnu jednoću i jedinstvenost Allaha, uz potpuno odbacivanje bilo kakvog sličnog ili ravnog Njemu. Allah je jedini Stvoritelj, Gospodar i istinski dostojan ibadeta, a Njegovo Biće (Zat) i svojstva nisu slični bićima i svojstvima stvorenja. Maturidijska škola tevhid posebno temelji na principu tenziha, odnosno potpunog uzdizanja Allaha iznad svih svojstava koja pripadaju stvorenjima. Allah nije tijelo, nije prostor, nije ograničen vremenom, pravcem ili dimenzijama i ne podliježe promjeni ili drugim karakteristikama stvorenih bića. Allah se potvrđuje kao Vječni, Jedini, Bez početka i kraja, Neovisan o svemu stvorenom i različit od svega što postoji. Njegova svojstva nisu nešto što Mu je naknadno pridruženo, nego su vječna i savršena svojstva.

Zbog toga se tevhid kod ne svodi samo na tvrdnju da je „Allah jedan“, nego obuhvata dvije temeljne stvari, a to su potvrđivanje Allahove apsolutne jednoće i savršenstva, te potpuno negiranje svake sličnosti između Allaha i stvorenja. Upravo je kur'anski princip „Ništa nije kao On“ jedna od najvažnijih osnova ehli sunnetskog razumijevanja tevhida.

Problem nastaje kada se složena tradicija islamskog monoteizma reducira na jednu specifičnu interpretaciju pitanja posjete mezarima evlija (dobrih) ili teberruka, odnosno traženja blagoslova putem onoga što se smatra blagoslovljenim, ili pojedinih praksi poput organizovanja mevludskih skupova.

Upravo su ova pitanja bila među ključnim tačkama sukoba između ranih vehabija i drugih muslimanskih učenjaka. Problem, dakle, nije samo u tome što je Ibn Abdulvehhab određene prakse smatrao pogrešnim. Problem je u tome što je iz određenih teoloških kvalifikacija mogao biti izveden mnogo širi zaključak o statusu njihovih praktikanata.

Time se dogodila opasna transformacija, od kritike djela, preko osude vjerovanja, do osude osobe, a zatim i do političkog i vojnog djelovanja protiv čitavih muslimanskih zajednica.

Takav lanac zaključivanja zahtijeva najstrožiju moguću kritiku.

Vehabizam i tekfir

Tekfir predstavlja jedno od centralnih pitanja u razumijevanju vehabizma. Historijska istraživanja pokazuju da je tekfirski diskurs bio važan dio ranog vehabijskog pokreta, pri čemu su kasnije generacije vehabijskih učenjaka u pojedinim aspektima dodatno razvijale i mijenjale odnos prema tekfiru a posebno prema oružanom sukobu za muslimanima drugih denominacija. To je veoma važno jer pokazuje da vehabizam nije bio samo apstraktni teološki pokret. Njegove teološke kategorije bile su povezane s političkim i vojnim projektom. Upravo je to ono što razlikuje običnu teološku raspravu od ideološkog sistema koji nastoji preoblikovati čitavo društvo.

Najopasniji trenutak nastaje kada se teološka presuda pretvori u političku dozvolu za nasilje. Ako se određena muslimanska zajednica proglasi mušričkom, a zatim se mušrik definira kao neko ko više nema punu zaštitu islamske zajednice, otvara se prostor za političku i vojnu primjenu takve teologije. U tom slučaju više nije riječ samo o raspravi o akidi, odnosno vjerovanju i dogmatskom sistemu, nego o ideologiji koja proizvodi političke posljedice.

Historija nastanka vehabizma upravo pokazuje njegovu povezanost s usponom prve saudijske države i političkom ekspanzijom na Arabijskom poluotoku. Zbog toga je nemoguće vehabizam razumjeti potpuno odvojeno od političkog saveza između Ibn Abdulvehhaba i porodice Al Saud, odnosno kuće Saud i vladajuće porodice Saud, gdje su se religijska legitimacija i politička moć međusobno podupirale.

Vehabizam i haridžijska metodologija

Haridžije predstavljaju jednu od najpoznatijih ranih sektaških skupina u islamskoj historiji. Njihov nastanak povezuje se s prvom velikom političkom krizom muslimanske zajednice i odvajanjem dijela hazreti Alijinog tabora nakon arbitraže poslije bitke kod Siffina. Haridžijska ideologija bila je karakteristična po izrazito radikalnom razumijevanju odnosa između grijeha, nevjerstva i pripadnosti zajednici.

Njena metodologija može se opisati kroz nekoliko karakteristika: pretjerano širenje tekfira, svođenje složenih pitanja vjere na oštre binarne podjele, proglašavanje protivnika izvan zajednice, pretvaranje teološkog neslaganja u pitanje pripadnosti islamu i opravdavanje oružanog sukoba na osnovu takve presude.

Upravo zbog toga postoji snažna metodološka analogija između rane haridžijske ideologije i svakog kasnijeg pokreta koji muslimane masovno proglašava nevjernicima na osnovu interpretativnih i pravnih pitanja.

Ovdje se ne tvrdi se historijski identitet, nego metodološka sličnost i sasvim legitimno analizirati haridžijske elemente u određenim obrascima vehabijskog mišljenja.

Haridžijska formula i ideja isključivog posjedovanja istine

Jedan od najopasnijih obrazaca sektaške religijske ideologije jeste stvaranje podjele između „pravih muslimana“ i svih ostalih. U takvom modelu vlastita interpretacija prestaje biti jedna od mogućih interpretacija unutar islamske tradicije i postaje jedini legitimni oblik islama. Odatle se protivnici više ne tretiraju kao muslimani koji imaju drugačiji stav, nego kao sljedbenici zablude, širka, kufra ili otpadništva.

To je tačka na kojoj teološki ekskluzivizam prelazi u sektaštvo.

Vehabijski pokret od samog početka bio je predmet ozbiljnih osporavanja od strane učenjaka izvan njegovog kruga, uključujući i mnoge hanbelijske učenjake. Značajan dio tadašnje učenosti odbacivao je vehabijske kvalifikacije pitanja posjete mezarima, teberruka i istigāse.

Zato tvrdnja da je vehabizam jednostavno „povratak izvornom islamu“ predstavlja historijsko pojednostavljivanje. On je prije specifična reinterpretacija određenih elemenata ehli sunnetske tradicije.

Vehabizam i Tekijuddin Ahmed ibn Tejmijje el-Harrani

Veza između Ibn Tejmijje i vehabizma ne može se zanemariti. Ibn Tejmijje predstavljao je jednu od najvažnijih intelektualnih figura na koje se Ibn Abdulvehhab pozivao. Međutim, ni ovdje nije opravdano tvrditi da su Ibn Tejmijje i Ibn Abdulvehhab potpuno identični.

Ibn Abdulvehhab preuzimao je elemente od Ibn Tejmijje i Ibn Kajjima, ali ih je istovremeno preoblikovao i prilagođavao vlastitom umu i historijskom kontekstu. Posebno se to odnosi na tevhid, tekfir, el-velā' vel-berā' i džihad. Zbog toga je pogrešno koristiti ime Ibn Tejmijje kao automatski dokaz ispravnosti svega što je kasnije nastalo pod nazivom vehabizam. Jedan učenjak može imati stavove koji su kasnije preuzeti, selektivno interpretirani ili ideološki prošireni.

Hanefijski odgovor na vehabijski tekfir

Hanefijska pravna tradicija razvila je izrazito oprezan odnos prema tekfiru. To ne znači da hanefijski učenjaci negiraju mogućnost kufra ili riddeta. Naprotiv, klasični hanefijski fikh, odnosno islamsko pravo, detaljno raspravlja o pitanjima koja dovode do otpadništva. Ali upravo zbog ozbiljnosti tih posljedica, hanefijski pravnik ne pretvara svaku teološku grešku u automatski kufr.

Osnovna metodološka razlika može se formulirati ovako, tvrdnja da je određena izjava kufrskog sadržaja nije isto što i tvrdnja da je konkretan čovjek kafir. Isto tako, tvrdnja da je određena praksa novotarija nije isto što i tvrdnja da je svako ko je praktikuje izašao iz islama.

Odbijanje ove razlike vodi u haos.

Teološki ekskluzivizam i razaranje islamskog jedinstva

Jedna od najvećih šteta vehabijske ideologije jeste njena tendencija da pitanja koja su kroz islamsku historiju bila predmet različitih tumačenja pretvara u granice između islama i kufra. Tako pitanja mezara, tevessula, teberruka, posredovanja i određenih oblika ibadeta postaju kriteriji na osnovu kojih se procjenjuje ko pripada islamu. To predstavlja opasno sužavanje islamskog prostora.

Islam nije nastao kao jedna moderna ideološka organizacija koja zahtijeva uniformnost u svakom sekundarnom pitanju. Islamska učenost poznaje različitost mezheba, različitost pravnih mišljenja, različite metode tumačenja i različite teološke formulacije.

Ehli-sunnet je kroz historiju znao razlikovati ono što je temelj vjere od onoga što pripada području idžtihada, odnosno samostalnog pravnog i intelektualnog nastojanja kvalificiranog učenjaka. Vehabijski problem nastaje onda kada se ta granica pomjera tako da vlastita interpretacija postaje jedini kriterij islama.

Vehabizam i politička vlast

Savez između Ibn Abdulvehhaba i porodice Al Saud predstavlja jednu od najvažnijih činjenica u historiji pokreta. Religijska reforma i politička moć spojene su u projekt koji je omogućio nastanak prve saudijske države. Kasniji razvoj pokazao je još jednu transformaciju. U procesu nastanka moderne Saudijske Arabije vehabijska tradicija postala je institucionalizirana unutar države. Odnos između religijske elite i političke vlasti postao je tijesan, dok je religijski establišment istovremeno izgubio dio autonomije u odnosu prema državi. Time se nekadašnji revolucionarni potencijal pokreta djelimično pretvorio u državnu religijsku instituciju. To pokazuje da vehabizam nije moguće razumjeti samo kao akidu (dogmu). On je u svojoj historijskoj formi bio i ostao politički projekt.

Vehabizam, selefizam i problem savremene terminologije

Pojam selef izvorno označava prve tri generacije muslimana, prije svega ashabe, tabiine i tabi-tabiine. Slijeđenje selefa podrazumijeva nastojanje da se vjera razumije i prakticira u skladu s njihovim naslijeđem. U tom izvornom smislu, selefizam nije bio zaseban savremeni pokret niti organizirana ideologija.

Savremeni selefizam nastao je mnogo kasnije i predstavlja modernu ideološku formaciju koja se poziva na prve generacije muslimana. Zbog historijske razlike između stvarnog selefa i savremenih pokreta koji se nazivaju selefijskim, u kritičkom smislu može se koristiti izraz pseudo-selefizam ili kvazi-selefizam. Ovi izrazi označavaju savremeni pokret koji svoje kasnije teološke i ideološke interpretacije predstavlja kao neposredni i isključivi nastavak učenja prvih generacija.

U tom kontekstu postoji snažna historijska i ideološka povezanost između savremenog pseudo-selefizma i vehabizma. Vehabizam, kao pokret vezan za Muhammeda ibn Abdulvehhaba u XVIII stoljeću, predstavlja jednu od ključnih historijskih osnova savremenog selefijsko-vehabijskog diskursa. Stoga je potrebno razlikovati stvarni selef kao prve generacije muslimana od savremenog selefizma, odnosno pseudo-selefizma, koji je mnogo kasnija historijska i ideološka pojava.

Problem vehabijskog razumijevanja Allahovih svojstava

Posebno ozbiljno pitanje predstavlja način na koji dio savremenog vehabijskog diskursa govori o Allahovim svojstvima. Ovdje se mora napraviti jasna razlika između dva principa. Prvi princip jeste potvrđivanje onoga što je Allah o Sebi objavio, bez poricanja objavljenih tekstova. Drugi princip jeste odbacivanje svakog poistovjećivanja Allaha sa stvorenjima. Kur'anski princip da ništa nije kao On predstavlja temeljnu zaštitu islamskog tevhida od antropomorfizma.

Ešarijsko-maturidijska tradicija upravo je zbog toga razvila sofisticiranu metodologiju tumačenja tekstova o Allahovim svojstvima.

Tešbih i tedžsim

Tešbih znači poistovjećivanje Stvoritelja sa stvorenjima.Tedžsim znači pripisivanje Allahu tijela, tjelesnosti, prostorne ograničenosti ili drugih karakteristika koje pripadaju stvorenim bićima.

Mušebbihe su, u klasičnoj teološkoj terminologiji, oni koji Allahova svojstva razumijevaju na način koji vodi poistovjećivanju Stvoritelja sa stvorenjima. Mudžessime su oni koji Allahu pripisuju tjelesnost ili ga razumijevaju kao tijelo.

Ehli-sunnet je ovakve stavove historijski odlučno odbacivao. U ehli sunnetskom razmijevanju, Allah nije tijelo, nije ograničen prostorom, nije smješten u određenom pravcu i ne podliježe zakonima koji važe za stvorena bića, ne otjelovljuje se u stvorenjima pout neba, itd. Zbog toga je svako pripisivanje Allahu dimenzija, granica, tjelesnih organa ili prostorne ograničenosti teološki neprihvatljivo.

Kritika savremenog vehabijskog govora o sifatima - svojstvima

U savremenom vehabijskom diskursu često se naglašava princip potvrđivanja svojstava bez pitanja kako, odnosno bilā kejf, što znači bez određivanja načina i kakvoće. Međutim, sama formula „bez kakvoće“ ne rješava problem ako se određenim svojstvima prethodno pripiše doslovno prostorno ili tjelesno značenje.

Ako se, naprimjer, Allahovo „uzdizanje“ nad Aršom, odnosno Prijestoljem, razumije kao fizičko zauzimanje mjesta, pozicioniranje ili prostorna smještenost, tada se, iz perspektive ehli-sunneta, dolazi do tešbiha i tedžsima.

Ovdje se nalazi jedna od najoštrijih teoloških kritika savremenog selefijsko-vehabijskog pristupa. Problem nije u potvrđivanju objavljenih tekstova. Problem nastaje kada se tekstualna potvrda pretvori u prostornu i tjelesnu predodžbu o Allahu. Zašto ešarijsko-maturidijska i eserijska tradicija odbacuje antropomorfizam i polazi od apsolutne transcendencije Boga.

Tenzih označava proglašavanje Allaha čistim od svih svojstava koja pripadaju stvorenjima.

Allah nije tijelo.

Allah nije prostor.

Allah nije ograničen.

Allah nije sastavljen od dijelova.

Allah ne zauzima mjesto.

Allah nije određen pravcem...

Ovo nisu filozofske konstrukcije koje su kasnije ubačene u islam, kako se ponekad tvrdi u vehabijskoj polemici. To su teološke formulacije razvijene upravo radi zaštite čistog tevhida od antropomorfizma. Zato je posebno problematično kada savremeni vehabijski autori optužuju ešarije i maturidije da su negatori svojstava, dok istovremeno vlastitim formulacijama rizikuju pripisivanje Allahu prostornih i tjelesnih karakteristika.

Učenjaci ehli-sunneta napravili su preciznu razliku, potvrditi tekst ne znači potvrditi tjelesnu predodžbu. Ako se kaže da Allah ima svojstvo koje je spomenuto u objavi, ne smije se iz toga izvoditi da je Allah sličan čovjeku ili drugim stvorenjima. Kur'anski princip da ništa nije kao On mora ostati apsolutni kriterij. Ako određeno tumačenje dovodi do toga da Allah ima granicu, dimenziju, organ..., tada takvo tumačenje mora biti odbačeno. Upravo je to razlog zbog kojeg su učenjaci ehli-sunneta kroz historiju žestoko kritikovali mušebbihe i mudžessime.

Jesu li savremene pseudo-selefije - vehabije mušebbihe i mudžessime?

Nije ispravno tvrditi da svaki savremeni pojedinac koji sebe naziva selefijom nužno vjeruje da je Allah fizičko tijelo. Međutim,sa perspektive ehli sunneta, određene formulacije koje se pojavljuju u savremenom pseudo-selefijskom tj. vehabijskom diskursu opravdano su predmet ozbiljne kritike zbog toga što se približavaju, ili prema kritičarima prelaze, granicu između teološkog potvrđivanja svojstava i antropomorfnog razumijevanja.

Zato je preciznije kazati da savremeni selefijsko-vehabijski teološki diskurs sadrži formulacije koje su iz perspektive klasičnog ehli-sunneta neprihvatljivo bliske tešbihu i tedžsimu. Takva kritika je teološki mnogo preciznija od jednostavne tvrdnje da su svi pseudo-selefije mušebbihe i mudžessime.

Dvostruki problem vehabijske ideologije

Na taj način moguće je uočiti dvije velike kritičke ravni. \

Prva je metodološka - pretjerivanje u tekfiru, sužavanje granica pripadnosti islamu i pretvaranje interpretativnih pitanja u kriterije kufra.

Druga je teološka - opasnost da se Allahova svojstva tumače na način koji ugrožava princip tenziha i približava se tešbihu i tedžsimu.

U prvom slučaju problem je odnos prema čovjeku.

U drugom slučaju problem je odnos prema samom učenju o Allahu.

Zbog toga kritika vehabizma iz perspektive ehli-sunneta nije samo pravna ili politička kritika, ona je i akidska kritika.

Vehabizam i granice pripadnosti ehli-sunnetu

Ako se ehli-sunnet shvati kao historijska tradicija koja objedinjuje pravnu raznolikost i teološku disciplinu, tada se vehabizam mora procjenjivati prema njegovim konkretnim učenjima, a ne prema vlastitoj tvrdnji da predstavlja jedini autentični islam.

Nije dovoljno pozvati se na Kur'an i Sunnet jer svi islamski pravci pozivaju se na Kur'an i Sunnet. Pitanje je metodologije razumijevanja tih izvora. Koji su kriteriji tumačenja? Ko odlučuje kada je određeno tumačenje dovoljno snažno da drugoga izvede iz islama? Kakav je odnos između tekstualnog dokaza i stoljetnog konsenzusa učenjaka? Kako se tretiraju različita pravna i teološka mišljenja? I, konačno, gdje se postavlja granica između legitimne kritike i tekfira?

Upravo na tim pitanjima vehabijska metodologija postaje predmet ozbiljne kritike.

Kritika ideologije povratka izvornom islamu

Jedna od najčešće ponavljanih tvrdnji savremenog pseudo-selefijskog diskursa jeste da je riječ o jednostavnom povratku Kur'anu i Sunnetu. Takva formulacija zvuči uvjerljivo, ali je historijski nedovoljna. Pitanje nije ko se poziva na Kur'an i Sunnet, nego kako ih tumači. Muslimani su kroz četrnaest stoljeća razvijali različite metode razumijevanja istih izvora. Ešarije, maturidije, hanefije, malikije, šafije i hanbelije nisu odbacivali Kur'an i Sunnet, nego su razvijali različite metodološke instrumente za njihovo razumijevanje.

Zato je tvrdnja da je određeni moderni pokret jednostavno izvorni islam, dok su stoljeća muslimanske učenosti navodno bila devijacija, historijski i intelektualno izuzetno problematična.

Vehabizam kao prekid s tradicionalnom islamskom pluralnošću

Klasična islamska učenost razvila je kulturu neslaganja. Učenjaci su se međusobno kritizirali, ali su istovremeno često ostajali unutar granica islamske zajednice. Postojala je razlika između tvrdnje da je određeno mišljenje pogrešno i tvrdnje da je autor tog mišljenja nevjernik. Upravo je ta razlika bila jedan od mehanizama koji su omogućili preživljavanje islamske pravne i teološke pluralnosti. Kada se ta razlika uništi, pluralnost se pretvara u sektaštvo. A kada se sektaštvo poveže s političkom i vojnom moći, teološka polemika može prerasti u progon i nasilje.

Haridžijski obrazac u savremenom kontekstu

Savremeni džihadistički pokreti poput takozvane Islamske države, pokazuje koliko je ideja neograničenog tekfira historijski povezana s militantnim vehabijskim pokretima. Najdublji problem svake vehabijske formacije jeste činjenica da neprijatelja ne traži izvan muslimanske zajednice, nego unutar nje. Umjesto da se kufr i islam jasno razdvoje, vehabizam širi prostor kufra tako da u njega može uključiti veliki broj muslimana.

Time se mijenja logika islamske zajednice i bratstva.

Od stava da je musliman brat, a da se njegova greška mora ispraviti znanjem i savjetom, dolazi se do stava da njegova greška dokazuje da nije jedan od nas.

To je ideološki prijelom.

I upravo je taj prijelom ono što vehabizam čini mnogo više od običnog reformističkog pokreta.

Zaključna razmatranja

Vehabizam nije moguće razumjeti kao jednostavan poziv na „čisti islam“. Njegova historijska pojava predstavlja složen spoj teološke reforme, polemike protiv određenih muslimanskih praksi, razvoja specifične doktrine tevhida, širka i tekfira, političkog saveza s porodicom Al Saud i izgradnje nove religijsko-političke strukture.

Iz perspektive ehli-sunneta vel-džemata, posebno ešarijsko-maturidijske teologije i hanefijske pravne metodologije, najveći problem vehabijske ideologije jeste pomjeranje granica između greške i kufra, bidata i riddeta, teološke kritike i tekfira.

Drugi veliki problem jeste opasnost pretvaranja teološke presude u političku i vojnu presudu.

Treći problem jeste teološko pitanje Allahovih svojstava, gdje određene savremene selefijsko-vehabijske formulacije, prema kriterijima klasičnog ehli-sunneta, dolaze opasno blizu tešbihu i tedžsimu. U tom smislu, kritika savremenog pseudo-selefijskog diskursa kao antropomorfističkog ima svoje mjesto u sunijskoj teološkoj polemici, ali je potrebno izbjegavati nepreciznu tvrdnju da svaki pojedinac koji se danas naziva selefijom nužno zastupa eksplicitni tedžsim.

Kada je riječ o haridžijama, postoje ozbiljne metodološke sličnosti koje se ne mogu zanemariti, pretjerivanje u tekfiru, sužavanje granica pripadnosti zajednici, pretvaranje teoloških neslaganja u pitanje vjerskog identiteta i spremnost da se iz takvih presuda izvode političke posljedice.

Upravo zato treba biti posebno oprezan s ideologijama koje muslimane dijele na „čiste“ i „zalutale“, a zatim određuju da samo jedna grupa posjeduje pravo na autentično predstavljanje islama.

Ehli-sunnet nije nastao kao pokret jedne savremene organizacije. Ehli-sunnet je civilizacijska i muslimanska tradicija koja je stoljećima čuvala vjeru kroz Kur'an, Sunnet, pravnu metodologiju, teološku argumentaciju i naslijeđe učenjaka.

U tom smislu, vehabijska tvrdnja da predstavlja jedini autentični oblik ehli-sunneta mora biti predmet ozbiljnog historijskog i teološkog preispitivanja. Posebno je neprihvatljivo kada se pripadnost ehli-sunnetu pokušava dokazivati povećavanjem broja onih koji su proglašeni nevjernicima.

Snaga ehli-sunneta nije u tome da što više muslimana proglasi nevjernicima. Naprotiv, snaga ehli-sunneta jeste u sposobnosti da sačuva granice vjerovanja bez pretvaranja svake greške u kufr, da sačuva tevhid bez pripisivanja Allahu osobina stvorenja, da štiti Sunnet bez poništavanja islamske pravne raznolikosti i da brani istinu bez pretvaranja muslimana u međusobne neprijatelje.

Zato se prema vehabizmu mora zauzeti jasan i principijelan stav. Njegovu kritiku širka ne treba automatski odbacivati. Njegov poziv na povratak Kur'anu i Sunnetu ne treba ismijavati. Ali isto tako ne treba prihvatiti njegovu metodološku tendenciju da se vlastita interpretacija uzdigne na nivo jedinog kriterija pravovjerja, niti se smije prihvatiti nekontrolirano širenje tekfira. Još manje se može prihvatiti pretvaranje takvih teoloških presuda u političku ili vojnu legitimaciju.

A kada je riječ o Allahovim svojstvima, ehli-sunnetski kriterij mora ostati jasan. Allah nije tijelo, nije ograničen, nije sličan stvorenjima i ne podliježe kategorijama kojima su podložna stvorena bića.

Sve što vodi suprotnom mora biti odbačeno.

Upravo zato borba protiv tešbiha i tedžsima nije borba protiv tekstova Kur'ana i Sunneta, nego borba za očuvanje njihovog teološkog smisla i za očuvanje čistog tenziha.

Na kraju, najvažnija lekcija jeste da se islam ne može zaštititi njegovim unutrašnjim cijepanjem. Tevhid se ne čuva tako što se muslimani olako proglašavaju mušricima. Sunnet se ne čuva tako što se muslimani olako proglašavaju kafirima. Akida se ne čuva tako što se svako neslaganje pretvara u riddet. A ehli-sunnet se ne brani tako što se stoljeća sunijske učenosti proglašavaju zabludom samo zato što se ne uklapaju u jednu modernu interpretaciju.

Istinska zaštita ehli-sunneta zahtijeva znanje, metodologiju, pravdu i disciplinu u govoru o vjeri. Upravo tamo gdje prestaje ta disciplina počinje ideologija. A tamo gdje ideologija počne određivati ko je musliman, a ko nije, teološka polemika prestaje biti obična rasprava i postaje pitanje društvene i političke moći.

Zbog toga vehabizam treba proučavati ozbiljno, kritički i bez uljepšavanja, kao historijski pokret koji je snažno obilježio modernu islamsku historiju, ali i kao ideološku formaciju čije su interpretacije tekfira, odnosa prema drugim muslimanima, političke vlasti i Allahovih svojstava ostale predmet dubokih i opravdanih rasprava unutar same islamske učenosti.

Samo takav pristup omogućava da se razlikuje islam od jedne njegove moderne ideološke interpretacije, ehli-sunnet od jedne savremene organizacijske etikete i teološka kritika od proizvoljnog tekfira.

Conclusion

The analysis of Wahhabism demonstrates that this movement cannot be understood merely as an attempt to restore Islamic monotheism or as a simple call to return to the Qur’an and the Sunnah. Its historical emergence represents a complex combination of theological reform, a specific understanding of tawhid and shirk, an intensified approach to the issue of takfir, criticism of certain traditional Muslim practices, political mobilization, and an alliance with the Al Saud family. It is precisely this connection between theological doctrine and political power that gives Wahhabism a distinctive place in the modern history of the Islamic world.

From the perspective of Ahl al-Sunnah wa al-Jama'ah, the fundamental problem does not lie in the call to tawhid or in opposition to genuine shirk. These are unquestionable foundations of Islamic belief. The problem arises when the concept of shirk is extended to matters that, throughout the centuries, have been subjects of different legal and theological interpretations, and when, on the basis of such classifications, specific Muslims and entire Muslim communities are declared unbelievers. This undermines one of the most important methodological boundaries preserved by the scholars of Ahl al-Sunnah: the distinction between condemning an act and declaring the person who commits that act an unbeliever.

The Hanafi legal tradition is particularly significant in this context because of its caution regarding takfir and its insistence on examining evidence, intention, circumstances, and the possibility of a legitimate interpretation. A Muslim is not removed from Islam on the basis of mere doubt, nor can every mistake, innovation, or erroneous interpretation automatically be transformed into kufr. This methodological principle is not a sign of weakness in faith; rather, it reflects the seriousness with which Islamic law approaches questions concerning faith, life, honor, and social order.

It is particularly problematic when political and military consequences are derived from theological takfir. Declaring a Muslim community to be mushrik and then justifying armed struggle against it represents a dangerous transition from theological polemics to an ideology of political violence. In this respect, certain methodological similarities can be observed between radical takfiri patterns and Kharijite ideology. Although Wahhabism is not historically identical to Kharijism, excess in takfir, the narrowing of the boundaries of Islamic belonging, and the transformation of theological disagreement into a basis for hostility constitute patterns that warrant serious criticism.

Another important point concerns the relationship between Wahhabism and traditional Sunni scholarship. The fact that Wahhabi scholars referred to Ibn Taymiyyah and Ibn Qayyim does not mean that their entire intellectual legacy can be equated with later Wahhabism. The Wahhabi movement adopted certain elements of their teachings and gave them a new historical and political function. Therefore, it is necessary to distinguish the classical Hanbali tradition from Wahhabism, as well as Wahhabism from contemporary forms of Salafism. Any uncritical identification of these different phenomena leads to historical oversimplification.

Particular attention must also be given to the question of the divine attributes. Sunni theology, especially within the Ashari and Maturidi traditions, insists upon absolute tanzih, that is, declaring Allah’s Essence free from all characteristics belonging to created beings. Allah is not a body, is not confined by space, direction, or dimensions, and is not comparable to created beings. For this reason, the scholars of Ahl al-Sunnah throughout history rejected tashbih and tajsim, namely likening Allah to created beings and attributing corporeality to Allah.

In this regard, certain formulations present in contemporary Salafi-Wahhabi discourse are legitimately subject to serious theological criticism when the divine attributes are interpreted in a manner that implies spatial location, direction, limitation, or corporeal characteristics. Nevertheless, scholarly precision requires that one should not claim that every contemporary Salafi necessarily adheres to explicit tajsim. It is more accurate to speak of certain theological formulations and tendencies which, from the perspective of Ashari-Maturidi Ahl al-Sunnah, are considered unacceptable and dangerously close to tashbih and tajsim.

Ultimately, the most important lesson of this study is that tawhid cannot be defended by destroying the methodological boundaries established by Ahl al-Sunnah. Faith cannot be protected by readily declaring Muslims to be mushriks, nor can the Sunnah be defended by turning every differing opinion into kufr. Islamic scholarship has always distinguished between clear unbelief and sin, between kufr and bid'ah, between erroneous interpretation and conscious denial, as well as between theological criticism and a legal judgment concerning a specific individual.

Therefore, Wahhabism must be examined critically, without embellishment, but also without historical oversimplification. Its contribution to the discussion of tawhid cannot justify problematic methods of takfir, the political consequences of such methodology, or theological formulations that undermine the principle of Allah’s absolute transcendence.

Ahl al-Sunnah wa al-Jama'ah represents a path of balance: firmness regarding the fundamental principles of faith, but caution in declaring Muslims unbelievers; affirmation of the Qur’an and the Sunnah, but rejection of every form of tashbih and tajsim; preservation of Muslim unity without relativizing truth; and theological determination without injustice or arbitrariness.

It is precisely in this balance that the strength of traditional Sunni scholarship lies. A genuine return to the faith does not mean a return to ideological exclusivism, but rather a return to knowledge, methodology, justice, and responsibility before Allah. Faith is not preserved through an abundance of takfir, but through truth, knowledge, and just treatment of people.

الترجمة العربية

الخاتمة

تُظهر دراسة الوهابية أن هذا التيار لا يمكن فهمه باعتباره مجرد محاولة لإحياء التوحيد الإسلامي أو دعوة بسيطة إلى العودة إلى القرآن والسنة. فقد نشأ تاريخيًا نتيجة تداخل مجموعة من العوامل، من بينها الإصلاح العقدي، والفهم الخاص للتوحيد والشرك، والتشدد في مسألة التكفير، ونقد بعض الممارسات الإسلامية التقليدية، والتعبئة السياسية، والتحالف مع أسرة آل سعود. وإن هذا الارتباط بين العقيدة الدينية والقوة السياسية هو الذي منح الوهابية مكانة مميزة في التاريخ الحديث للعالم الإسلامي.

ومن منظور أهل السنة والجماعة، فإن المشكلة الأساسية لا تكمن في الدعوة إلى التوحيد ولا في محاربة الشرك الحقيقي، فهذه من أصول العقيدة الإسلامية التي لا خلاف في وجوب صيانتها. وإنما تبدأ المشكلة عندما يُوسَّع مفهوم الشرك ليشمل مسائل كانت عبر القرون موضع اختلاف فقهي وعقدي بين العلماء، ثم يُبنى على ذلك تكفير أفراد من المسلمين أو جماعات إسلامية بأكملها. وبذلك تُهدم إحدى أهم القواعد المنهجية التي حافظ عليها علماء أهل السنة، وهي التمييز بين الحكم على الفعل والحكم على فاعله بالتكفير.

وتكتسب المدرسة الحنفية أهمية خاصة في هذا السياق بسبب شدة احتياطها في مسائل التكفير، وحرصها على النظر في الأدلة والنية والظروف وإمكان وجود تأويل معتبر. فالمسلم لا يخرج من الإسلام بمجرد الشك، كما لا يجوز تحويل كل خطأ أو بدعة أو تأويل غير صحيح إلى كفر بصورة تلقائية. وهذه القاعدة المنهجية ليست علامة على ضعف الإيمان، وإنما تعكس مدى جدية الفقه الإسلامي في التعامل مع مسائل الدين والحياة والعِرض والنظام الاجتماعي.

وتزداد خطورة الأمر عندما تُستخرج من التكفير العقدي نتائج سياسية وعسكرية. فإن تكفير جماعة من المسلمين ووصمها بالشرك، ثم اتخاذ ذلك ذريعة لتبرير القتال المسلح ضدها، يمثل انتقالًا خطيرًا من الجدل العقدي إلى أيديولوجية العنف السياسي. ومن هذه الزاوية يمكن ملاحظة بعض أوجه التشابه المنهجية بين أنماط التكفير المتطرفة وبين الفكر الخارجي. ومع أن الوهابية ليست مطابقة تاريخيًا للخوارج، فإن الإفراط في التكفير، وتضييق حدود الانتماء إلى الإسلام، وتحويل الخلاف العقدي إلى أساس للعداء، كلها أنماط تستحق نقدًا علميًا وعقديًا جادًا.

ومن القضايا المهمة كذلك علاقة الوهابية بالتراث السني التقليدي. فاستناد الوهابيين إلى ابن تيمية وابن القيم لا يعني أن مجمل تراثهما الفكري يمكن مساواته بالوهابية التي ظهرت في مراحل لاحقة. فقد أخذت الحركة الوهابية بعض عناصر أفكارهما وأعادت توظيفها ضمن سياق تاريخي وسياسي جديد. ولذلك فمن الضروري التمييز بين المدرسة الحنبلية الكلاسيكية والوهابية، وكذلك التمييز بين الوهابية والأشكال المعاصرة للسلفية. وأي مساواة غير نقدية بين هذه الظواهر المختلفة تؤدي إلى تبسيط تاريخي غير دقيق.

وتستحق مسألة صفات الله تعالى اهتمامًا خاصًا. فإن علم العقيدة عند أهل السنة، ولا سيما في المدرستين الأشعرية والماتريدية، يؤكد التنزيه المطلق، أي تنزيه ذات الله تعالى عن جميع خصائص المخلوقات. فالله تعالى ليس جسمًا، ولا تحيط به جهة أو مكان، ولا تحده أبعاد، ولا يشبه المخلوقات. ولذلك رفض علماء أهل السنة عبر التاريخ التشبيه والتجسيم، أي تشبيه الله بالمخلوقات ونسبة الجسمية إلى الله تعالى.

وفي هذا السياق، فإن بعض العبارات والصياغات الموجودة في الخطاب السلفي الوهابي المعاصر تكون محل نقد عقدي جاد عندما تُفسَّر صفات الله تعالى بطريقة تتضمن المكان أو الجهة أو الحد أو الخصائص الجسمانية. ومع ذلك، فإن الدقة العلمية تقتضي عدم القول إن كل من ينتسب إلى السلفية في العصر الحاضر يعتقد بالضرورة بالتجسيم الصريح. والأدق هو الحديث عن بعض الصياغات والاتجاهات العقدية التي تُعد، من منظور أهل السنة الأشاعرة والماتريدية، غير مقبولة وقريبة بصورة خطيرة من التشبيه والتجسيم.

وفي نهاية المطاف، فإن أهم درس يمكن استخلاصه من هذه الدراسة هو أن التوحيد لا يمكن الدفاع عنه من خلال هدم الضوابط المنهجية التي وضعها أهل السنة. ولا يمكن حماية العقيدة من خلال التسرع في تكفير المسلمين والحكم عليهم بالشرك، كما لا يمكن الدفاع عن السنة من خلال تحويل كل رأي مخالف إلى كفر. فقد ميّز علماء الإسلام على مر التاريخ بين الكفر الصريح والمعصية، وبين الكفر والبدعة، وبين الخطأ في التأويل والإنكار المتعمد، وكذلك بين النقد العقدي والحكم الشرعي على شخص معين.

وعليه، يجب دراسة الوهابية دراسة نقدية جادة، دون تزيين أو تبرير، ولكن أيضًا دون تبسيط تاريخي. ولا يمكن لما قدمته الوهابية في مجال النقاش حول التوحيد أن يبرر مناهجها الإشكالية في التكفير، ولا النتائج السياسية المترتبة على تلك المنهجية، ولا الصياغات العقدية التي قد تمس مبدأ تنزيه الله تعالى وتنزهه المطلق عن خصائص المخلوقات.

ويمثل أهل السنة والجماعة منهجًا قائمًا على التوازن: الثبات على أصول العقيدة، مع الاحتياط الشديد في تكفير المسلمين؛ والإيمان بالقرآن والسنة، مع رفض كل تشبيه وتجسيم؛ والحفاظ على وحدة المسلمين دون إلغاء الحق؛ والحزم في مسائل العقيدة دون ظلم أو تعسف.

وفي هذا التوازن تكمن قوة التراث السني التقليدي. فالعودة الحقيقية إلى الدين لا تعني العودة إلى الإقصاء الأيديولوجي، وإنما تعني العودة إلى العلم والمنهج والعدل والمسؤولية أمام الله تعالى. فالدين لا يُحفظ بكثرة التكفير، وإنما يُحفظ بالحق والعلم والعدل في التعامل مع الناس.