Kavalalı Mehmed Ali-paša, jedna od najznačajnijih ličnosti u historiji Egipta

U historiji modernog Egipta malo je ličnosti koje zauzimaju tako važno mjesto kao Kavalalı Mehmed Ali-paša (1769–1849). Često nazivan utemeljiteljem modernog Egipta, Mehmed Ali-paša izgradio je snažnu centraliziranu državu, reformirao vojsku i upravu, otvorio škole, osnovao štampariju u Bulaku i pokrenuo širok program prevođenja i obrazovanja. Njegova je vladavina, međutim, imala i jednu osobinu koja se u savremenim prikazima ponekad potiskuje u drugi plan. Državni i dvorski život Egipta u prvim decenijama njegove vladavine odvijao se izrazito u osmansko-turskom kulturnom i jezičkom okviru.

Upravo zato Mehmed Ali-pašu nije moguće razumjeti samo kao neku vrstu „egipatskog nacionalnog vođe“ u današnjem smislu te riječi. Njegova država bila je proizvod osmanskog svijeta XIX stoljeća, a njena elita, vojska, administracija i dvor u velikoj su mjeri bili povezani s osmanskim turskim jezikom i kulturom.

Turčin ili Albanac?

Već na početku potrebno je napraviti jednu historijsku ogradu. Mehmed Ali rođen je 1769. godine u Kavali (današnja Grčka), tadašnjem osmanskom gradu u evropskom dijelu Carstva. Njegovo porijeklo predmet je historiografskih rasprava. Jedna tradicija njegovu porodicu povezuje s albanskim porijeklom, dok druga, oslonjena i na svjedočenje njegova sina Ibrahima, govori o porijeklu iz Anadolije, konkretno iz Konje, nakon čega se porodica doselila u Kavalu. Historičar Khaled Fahmy navodi da je Ibrahim Pasha 1833. upravo tako opisao očevu porodičnu tradiciju.

Turci koji su se tokom osmanskog perioda naseljavali u evropskom dijelu Carstva poznati su kao Rumelijski Turci i predstavljaju važan dio historije osmanskog Balkana. Njihovi preci su stanovnici Anadolije, pripadnici velike turske države i jednog od najmoćnijih anadolskih bejlika Karamanoğulları, koji je prije konačnog osmanskog osvajanja u XV stoljeću obuhvatao značajan dio središnje i južne Anadolije. Nakon sloma države Karamanoğulları (Karamanidi), Osmanlije su, u okviru državne politike sürgün i na osnovu sultanskih naredbi, veliki dio stanovništva iz Anadolije planski preseljavale u Rumeliju, gdje su naseljavani u različitim krajevima Balkana.

Takva preseljenja nisu bila samo kaznena, nego su služila naseljavanju osvojenih krajeva, jačanju gradova i tvrđava, osiguranju komunikacija i učvršćivanju osmanske vlasti. Tako su se stanovnici iz područja Konje, Karamana i drugih krajeva Anadolije, među njima i preci Mehmed Ali-paše, tokom osmanskog perioda našli u različitim krajevima evropskog dijela Carstva.

Tokom XV i XVI stoljeća ovaj proces doprinio je stvaranju brojnih turskih zajednica na prostoru današnje Grčke, Sjeverne Makedonije, Bugarske, Kosova i drugih balkanskih zemalja, dok je u Sandžaku i Bosni postojao manji, ali također historijski značajan sloj doseljenika iz anadolskog i rumelijskog prostora. Međutim, rumelijski Turci nisu potekli samo od Karamanaca: njihov sastav bio je mnogo širi i uključivao je različite grupe doseljenika iz Anadolije, vojničke i administrativne slojeve, trgovce, zanatlije, derviše i druge stanovnike Osmanskog Carstva. Kroz nekoliko stoljeća oni su od doseljenika postali starosjedilačke zajednice Balkana, razvijajući vlastiti identitet, ali čuvajući turski jezik, islam i osmansku kulturnu baštinu.

Zato se historija rumelijskih Turaka može posmatrati kao historijski most između Anadolije i Balkana. Politički pad Karamanoğulları nije značio nestanak njihovog stanovništva, dio je uklopljen u Osmansko Carstvo, a dio je preseljen prema Rumeliji, gdje su njegovi potomci generacijama živjeli u gradovima i selima Balkana. Kada je Osmansko Carstvo nestalo s Balkana, mnogi su se potomci tih zajednica vratili u Anadoliju, dok su drugi ostali u Bugarskoj, Grčkoj, Sjevernoj Makedoniji, Kosovu i drugim zemljama. Tako je jedan dio historije Karamanida, preko osmanske politike naseljavanja, postao i dio historije Balkana.

Turski kao jezik vlasti

Najčvršće je dokumentirana tvrdnja da je Mehmed Ali-paša uspostavio turski kao jezik državne administracije. Oxford Academic, predstavljajući istraživanje Ekmeleddina İhsanoğlua o Turcima i turskom jeziku u Egiptu, izričito navodi da je Mehmed Ali ustanovio turski kao jezik državne uprave. Istovremeno, budući da je velika većina stanovništva govorila arapski, razvila se klasa dvojezičnih činovnika, a mnogi su državni tekstovi objavljivani na oba jezika. Istraživanje Ekmeleddina İhsanoğlua pokazuje da Muhammad Ali i prva generacija njegove dinastije nisu znali drugi jezik osim turskog. Njihovo obrazovanje i kulturni horizont bili su povezani s osmanskim svijetom, a Mehmed Ali je kasnije nastojao svojim sinovima i potomstvu osigurati obrazovanje u skladu s osmanskom kulturom. Na dvoru su se njegovala osmanska pravila ponašanja, kultura, muzika i književnost, a djeca vladajuće porodice obrazovana su u tom kulturnom okviru. Zbog toga se sa sigurnošću može reći da je turski jezik ostao porodični jezik dinastije.

Nije historijski precizno reći da je Mehmed Ali jednostavno „zamijenio arapski turskim“ u svakodnevnom životu Egipta. Arapski je ostao jezik ogromne većine stanovništva, vjerskog života i mnogih pisanih tradicija. Ali, jezik vlasti, dvora, visoke administracije i značajnog dijela vojne elite bio je turski.

To potvrđuju i istraživanja o egipatskom društvu tog doba, arapski je bio jezik većine Egipćana, dok je turski ostao radni jezik pokrajinske vlasti u Kairu i nakon Mehmed Alijeve smrti.

Vekayi-i Mısır, službene novine na turskom i arapskom

Jedan od najvidljivijih dokaza položaja turskog jezika jesu službene novine. Godine 1828. počelo je izlaženje lista Vekāyi-i Mısriyye, službenog glasila Mehmed Alijeve države. List je objavljivan na arapskom i po prvi puta u historiji na turskom jeziku. To je potvrđeno u biografskim i enciklopedijskim izvorima o Mehmed Ali-paši, kao i u historiografiji štampe u Egiptu.

Ovo nije bila slučajnost. U državnoj administraciji postojala je potreba da se informacije prenose i većinskom arapskom stanovništvu, dok je birokratski, vojni i dvorski vrh bio snažno vezan za turski jezik. Istraživanja o štampi u Bulaku pokazuju da su mnoge vladine publikacije izlazile na arapskom i turskom.

Bulak, štamparija koja je širila osmansko-tursku kulturu

Jedan od najvećih poduhvata Mehmed Ali-paše bila je Bulak štamparija, osnovana 1820. godine u blizini Kaira.

Njena prvobitna svrha bila je vrlo praktična: trebalo je obezbijediti knjige za nove škole, posebno za vojno i tehničko obrazovanje. Ali njena uloga ubrzo je postala mnogo šira. U Bulaku su štampane knjige na arapskom, turskom i, u manjoj mjeri, perzijskom, dok su brojni evropski vojni i tehnički tekstovi prevođeni na turski i arapski. Oxfordovo istraživanje o Turcima i njihovoj kulturnoj baštini u Egiptu posebno ističe da su Bulak i druge štamparije od samog početka štampale knjige na turskom, kao i veliki broj arapskih knjiga. Dio arapskih djela bio je preveden upravo s turskog.

Ono što je nesporno jeste da je sa dolaskom Mehmed Ali-paše na mjesto upravnika Egipta, turski bio jedan od ključnih jezika nove egipatske države i da je Bulak bio jedno od glavnih središta njegove proizvodnje i širenja.

Osnivački natpis Bulak štamparije na turskom jeziku (1235. hidžretske / 1820. godine).

Ovo je jedini dokument koji navodi datum osnivanja štamparije. Ova ploča od zelenog mermera prvobitno je bila postavljena na ulazu u štampariju u vrijeme njenog osnivanja. Ploča je duga 110 centimetara i široka 55 centimetara, a na njoj su zlatnim slovima na turskom jeziku ispisana tri stiha. Njihov prijevod glasi:

„Današnji egipatski hediv Muhammed Ali, ponos naše vjere i naše države, darivatelj velikih zadužbina, svoje je nebrojene darove upotpunio osnivanjem štamparije koja se pojavila u svom lijepom i izvanrednom obliku. Pjesnik Said smatra da je štamparija izvor istinske umjetnosti.“

Vojsku su vodili ljudi turskog kulturnog kruga

Ni vojna reforma Mehmed Ali-paše ne može se odvojiti od turskog jezika i osmanske elite.

Njegova moderna vojska u početku se oslanjala na oficire i stručnjake iz osmanskog svijeta. Oxfordovo istraživanje o vojsci Mehmed Alija navodi da su viši oficiri govorili turski, dok je većina egipatskih vojnika govorila samo arapski. Vojne škole koristile su udžbenike koji su, između ostalog, prevođeni na turski iz evropskih jezika.

Ovdje se vidi jedna od ključnih karakteristika njegove države Mehmed Ali, je želio modernu vojsku, ali je tu modernizaciju provodio kroz osmanski turkofoni oficirski i administrativni sloj.

Kasnije će se ta struktura mijenjati. Egipćani će biti sve više uključivani u vojnu i državnu službu, a arapski će postepeno jačati. Ali u formativnom periodu Mehmed Alijeve države turski je imao izuzetno snažan položaj upravo u vojsci.

Mehmed Ali i doseljavanje ljudi iz osmanskih krajeva

Mehmed Alijeva država bila je otvorena prema stručnjacima i ljudstvu iz drugih dijelova Osmanskog Carstva. U njegovoj administraciji i vojsci služili su ljudi pristigli iz Istanbula i drugih osmanskih područja, a osmansko-turski kulturni obrazac širio se upravo kroz njih.

Ihsanoğlu navodi da su tokom vladavine Mehmed Alija, Ibrahima i Ismaila obučeni kadrovi dolazili iz Istanbula kako bi služili kao državni činovnici i vojni oficiri, dok su brakovi između turskih službenika i egipatskih uglednih porodica dodatno učvršćivali ovaj kulturni sloj. Mehmed Ali je u sistematski naseljavao Turke iz Anadolije, Moreje, Krita i Istočne Trakije u Egipat, dajući im imanja. Ono što jeste dobro dokumentirano jeste da je Turke iz osmanskog prostora privlačio i dovodio koji su potom zauzimali vojne, administrativne i tehničke položaje, te da je toj eliti dodjeljivao prihode, položaje i različite oblike materijalne podrške.

Zašto je onda upravo ta dinastija postala simbol modernog Egipta?

U tome i jeste historijski paradoks. Mehmed Ali-paša izgradio je institucije koje će kasnije omogućiti razvoj modernog egipatskog društva, ali je to učinio iz političkog i kulturnog svijeta koji je bio osmanski, muslimanski i izrazito turkofon na vrhu društvene piramide.

Otvarao je škole, slao učenike u Evropu, organizirao prevođenje evropskih djela, razvijao vojnu industriju, unapređivao poljoprivredu, navodnjavanje i državnu administraciju. Prva štamparija otvorena je u Bulaku 1820, vojne i medicinske škole nastajale su tokom 1810-ih i 1820-ih, a država je sistematski stvarala obrazovani sloj potreban novoj administraciji. Ali ta modernizacija nije bila jednostavno „egipatska“ u današnjem nacionalnom smislu. Bila je osmanska modernizacija provedena u Egiptu, uz snažan evropski utjecaj.

Turski je u tom procesu bio jezik vlasti, oficira, visokih činovnika i dvora. Arapski je bio jezik većine stanovništva i postupno je dobivao sve veću ulogu u novom obrazovnom i kulturnom sistemu. Francuski je, također, postao važan jezik nauke i evropskog znanja.

Od turkofonog Egipta prema arapskom Egiptu

Ovaj razvoj objašnjava i jednu od velikih historijskih promjena XIX stoljeća. U početku je država Mehmed Ali-paše bila izrazito oslonjena na turski. Ali upravo je njegov program modernizacije stvorio institucije koje će kasnije omogućiti snažniji razvoj arapskog jezika. Evropska naučna literatura počela se prevoditi na arapski, a škole su obrazovale novu generaciju egipatskih intelektualaca. Škola jezika u Kairu, povezana sa šejhom Rifāʿom al-Tahtāwījem, postala je jedno od središta tog procesa. Mnoga djela evropske nauke prevedena su na arapski i zatim štampana u Bulaku.

Tako se pred nama pojavljuje svojevrstan historijski paradoks. Mehmed Ali-paša, etnički Turčin kojem je turski jezik bio maternji i koji je turski koristio kao jezik dvora, uprave i državne vlasti, istovremeno je svojim reformama i modernizacijskim poduhvatima postavio temelje institucijama iz kojih će se kasnije razvijati moderna arapska kulturna i nacionalna svijest Egipta. Njegova država tako je, iako u svojim počecima snažno oslonjena na turski politički i kulturni okvir, istovremeno stvorila društvene, obrazovne i kulturne pretpostavke iz kojih će u narednim decenijama izrasti moderni arapski Egipat.

Zaključak

Mehmed Ali-paša ostaje jedna od najznačajnijih ličnosti u historiji Egipta i Osmanskog Carstva. Turčin po jeziku i porijeklu, a Egipćanin po zemlji kojoj je posvetio svoje političko djelovanje, Mehmed Ali je za Egipat učinio ono što je malo koji vladar njegovog vremena uspio učiniti. Od zemlje iscrpljene unutrašnjim sukobima i slabom upravom izgradio je snažnu, uređenu i modernizirajuću državu, razvijajući vojsku, školstvo, poljoprivredu, industriju, štamparstvo i državnu upravu.

Njegova priča pokazuje da ljubav prema jednoj zemlji ne mora značiti odricanje od vlastitog porijekla, jezika i kulture. Mehmed Ali nije prestao biti Turčin da bi postao veliki Egipćanin. Upravo suprotno, sačuvao je turski jezik i kulturni identitet svoje porodice, dok je istovremeno Egipat učinio svojim životnim projektom i ostavio mu naslijeđe koje je nadživjelo njegovu vlast.

Zato Mehmed Ali-paša nije važan samo kao osnivač dinastije koja će Egiptom vladati više od stoljeća, već i kao čovjek koji je promijenio tok egipatske historije. Njegovo ime ostalo je trajno povezano s modernizacijom zemlje koju je prihvatio kao svoju. Turčin po rođenju, Egipćanin po svom historijskom djelu, Mehmed Ali-paša ostaje primjer kako čovjek svojim djelima može pripadati i vlastitom naslijeđu i zemlji kojoj je posvetio svoj život.

(Ertan Č., dip. isl. nauka)

Reference:

[1]: https://academic.oup.com/cairo-scholarship-online/book/20584/chapter-abstract/179841979 "Turks in the Egyptian Administration and the Turkish Language as a Language of Administration | The Turks in Egypt and their Cultural Legacy | Cairo Scholarship Online | Oxford Academic"

[2]: https://www.khaledfahmy.org/2021/12/11/mehmed-ali-pasha-and-ibrahim-through-the-eyes-of-an-egyptian-historian/  "Mehmed Ali Pasha and Ibrahim through the eyes of an Egyptian historian – Khaled Fahmy خالد فهمي"

[3]: https://www.jstor.org/stable/j.ctt15m7gsd  "The Turks in Egypt and Their Cultural Legacy | JSTOR"

[4]: https://etd.ohiolink.edu/acprod/odb_etd/ws/send_file/send?accession=osu1440432505&disposition=inline&  "Muslim Scholars and the Public Sphere in Mehmed Ali Pasha’s Egypt, 1801-1841"

[5]: https://islamansiklopedisi.org.tr/kavalali-mehmed-ali-pasa?ya_src=serp300 "KAVALALI MEHMED ALİ PAŞA - TDV İslâm Ansiklopedisi"

[6]: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311983.2021.1891683  "Full article: The Government of Egypt’s Press (Matba`at Bûlâq): A Historical Analysis of Two Hundred Years of Performance"

[7]: https://islamansiklopedisi.org.tr/bulak  "BULAK - TDV İslâm Ansiklopedisi"

[8]: https://academic.oup.com/cairo-scholarship-online/book/20584/chapter-abstract/179842447  "Turks and the Turkish Language in the Egyptian Army | The Turks in Egypt and their Cultural Legacy | Cairo Scholarship Online | Oxford Academic"

[9]: https://kavalalimehmetalipasa.com/  "kavalalimehmetalipasa"

[10]: https://academic.oup.com/cairo-scholarship-online/book/20584/chapter-abstract/179840340  "The Turkish Language and Ottoman Culture at the Palace and among the Aristocracy | The Turks in Egypt and their Cultural Legacy | Cairo Scholarship Online | Oxford Academic"

[11]: https://academic.oup.com/past/article/237/1/135/4582354?guestAccessKey=022244cb-f046-40e5-9046-9dd0ea8c0d00  "Ottoman Despotism and Islamic Constitutionalism in Mehmed Ali’s Egypt* | Past & Present | Oxford Academic"

[12]: https://academic.oup.com/cairo-scholarship-online/book/20584  "The Turks in Egypt and their Cultural Legacy | Cairo Scholarship Online | Oxford Academic"

[13]https://www.bibalex.org/bulaqpress/en/Gallery/pages/bulaq25.htm Bulaq press