Tabi’in Nu’man b. Sabit Ebu Hanife - najveći imam, učenik ashaba i tabi’ina, mudžtehid mutlak

Imam Ebu Hanife, čije je puno ime Nu’man b. Sabit el-Kufi (80–150. h. / 699–767), jedan je od najznačajnijih učenjaka klasičnog islamskog prava i utemeljitelj hanefijske pravne škole. Njegov naučni autoritet nije nastao ni izvan historijskog kontinuiteta islamske učenosti, niti iz izoliranog bavljenja pravnim pitanjima. Naprotiv, iza njegove pravne metodologije stajalo je višedecenijsko školovanje pred brojnim učenjacima, među kojima su bili ashabi, tabiini i učenjaci naredne generacije.

U klasičnim biografskim djelima i kasnijoj literaturi navode se različite procjene broja njegovih učitelja. U nekim djelima spominje se broj od oko 4.000 učitelja, dok drugi izvori taj podatak prenose općenitije, govoreći o velikom broju šejhova od kojih je učio.

Susret sa generacijom ashaba

Posebna vrijednost Ebu Hanifine biografije ogleda se u činjenici da je živio u vremenu kada su još bili živi pojedini ashabi Allahovog Poslanika, sallallahu alejhi ve sellem. U biografskim izvorima navodi se da je susreo više ashaba, među kojima se najčešće spominju Enes b. Malik, Abdullah b. Ebi Evf, Sehl b. Sa’d es-Sa’idi i Ebu et-Tufejl Amir b. Vasile, dok se u nekim djelima broj ashaba s kojima se susreo povećava.

Ova činjenica je od velikog značaja za razumijevanje njegove naučne biografije. Ebu Hanife nije pripadao generaciji koja je znanje o Poslanikovoj, sallallahu alejhi ve sellem, praksi primala isključivo iz kasnijih pisanih zbirki. On je živio na prijelazu između generacije tabiina i generacije koja je naslijedila njihovo znanje, pa je imao neposredan pristup učenjacima čiji su lanci prenošenja vodili do ashaba, a preko njih do samog Poslanika, sallallahu alejhi ve sellem.

Otuda se može razumjeti i njegova izrazita oslonjenost na Kur’an, Sunnet, predaje ashaba, pravnu praksu ranih učenjaka i racionalno-pravne metode poput kijasa, koje je primjenjivao u strogo metodološkom okviru. Savremeni historiografski pregledi njegove pravne metodologije ukazuju upravo na to da je Ebu Hanifin pristup hadisima potrebno posmatrati zajedno s njegovim principima vrednovanja predaja i pravnog zaključivanja.

Škola ashaba Abdullaha b. Mes’uda i kufanska tradicija

Ebu Hanifino intelektualno formiranje posebno je vezano za Kufu, jedan od najvažnijih centara ranog islamskog prava i hadiske nauke. Kufanska pravna tradicija imala je duboke korijene u učenju ashaba, naročito Abdullaha b. Mes’uda, radijallahu anhu, kojeg je hazreti Omer, radijallahu anhu, poslao u Kufu kao učitelja.

Ta se naučna tradicija prenosila kroz generacije: od Abdullaha b. Mes’uda do Alkame b. Kajsa, zatim do Ibrahima en-Neha’ija, potom do Hammada b. Ebi Sulejmana, a onda do Ebu Hanife. Upravo zbog toga pojedini historičari hanefijskog mezheba Ebu Hanifinu školu posmatraju kao nastavak jedne od najstarijih pravnih tradicija među muslimanima.

Najduže i najintenzivnije Ebu Hanifino školovanje vezano je za Hammada b. Ebi Sulejmana, jednog od vodećih pravnika Kufe. Prema poznatim biografskim predajama, Ebu Hanife je uz njega proveo približno osamnaest godina. Nakon Hammadove smrti preuzeo je njegovo naučno mjesto i postao jedan od najuglednijih pravnika svoga vremena.

Učenje od učenjaka vezanih za ashabe hazreti Omera, Aliju i Ibn Abbasa, radijallahu anhum

Ebu Hanifina učenost ne može se razumjeti bez uvida u širinu njegovih isnada i različite naučne tradicije kojima je pripadao. Posebno mjesto u tom pogledu zauzima kufanska škola, čiji su se pravni i hadiski korijeni vezivali za više velikih ashaba, među kojima, kako smo već naveli, su bili Abdullah b. Mes’ud, te hazreti Alija b. Ebu Talib i drugi ugledni ashabi, radijallahu anhum.

Ebu Hanife je, prema biografskim predajama, učio od učenjaka koji su svoje znanje neposredno ili preko bliskih generacija preuzeli od učenika hazreti Alije, radijallahu anhu. Na taj način u njegovu učenost ulazila je i jedna od važnih naučnih tradicija koja je svoje korijene imala u vremenu četvrtog halife Allahovog Poslanika, sallallahu alejhi ve sellem. Ovo je naročito značajno imajući u vidu da je hazreti Alija, radijallahu anhu, bio poznat po dubokom razumijevanju Kur’ana, Sunneta i pravnog zaključivanja, a Kufa je za vrijeme njegova hilafeta postala jedno od najvažnijih središta islamske države i učenosti.

Zato se, kada se govori o Ebu Hanifinoj učenosti, ne smije zanemariti činjenica da je on bio dio žive transmisije znanja koja je sezala do najranije generacije muslimana, uključujući i učenike hazreti Alije, radijallahu anhu.

Ebu Hanife i učenjaci Ehli-bejta, alejhimusselam

Posebno mjesto u naučnoj biografiji imama Ebu Hanife zauzima njegov odnos prema učenjacima iz Ehli-bejta, alejhimusselam. Njegovo uvažavanje potomaka Allahovog Poslanika, sallallahu alejhi ve sellem, nije bilo samo izraz poštovanja prema njihovom plemenitom porijeklu, nego i priznanje njihovom naučnom autoritetu.

Među ličnostima od kojih je Ebu Hanife crpio znanje posebno se ističu Muhammed el-Bakir i njegov sin imam Dža’fer es-Sadik, radijallanu anhu. Dža’fer es-Sadik bio je jedan od najuglednijih učenjaka Medine svoga vremena, pripadnik Ehli-bejta i potomak hazreti Alije i hazreti Fatime, radijallahu anhuma. Njegova učenost bila je poznata širom islamskog svijeta, a njegov utjecaj nadilazio je granice jedne pravne ili teološke škole.

U dijelu tradicionalne literature navodi se da je Ebu Hanife duži period učio i razmjenjivao znanje s imamom Džaferom es-Sadikom, a u nekim kasnijim predajama spominje se i period od sedam godina. Taj podatak treba navoditi uz odgovarajuću historiografsku ogradu, budući da se među izvorima razlikuju detalji o dužini i karakteru njihovog odnosa. Nesporno je, međutim, da su se njih dvojica poznavali i da se u literaturi bilježe predaje o njihovim susretima i naučnim raspravama.

Ebu Hanifino uvažavanje Džafera es-Sadika posebno se vidi iz riječi koje mu se pripisuju:

„Nisam vidio učenijeg od Džafera b. Muhammeda.“

Ebu Hanife nije pravio naučnu barijeru između različitih krugova učenjaka, nego je nastojao uzeti znanje od svakog autoriteta čiju je učenost smatrao vrijednom.

Pored Džafera es-Sadika, u njegovom naučnom horizontu nalazili su se i drugi članovi i učenjaci povezani s Ehli-bejtom, među njima Zejd b. Alija b. Husejn, kao i Abdullah b. Hasan b. Hasan b. Alija b. Ebi Talib. Za Ebu Hanifu se posebno prenosi visoko mišljenje o naučnoj sposobnosti Zejda b. Alije, kojeg je cijenio kao izuzetnog pravnika i učenjaka.

Na taj način u Ebu Hanifinom obrazovanju susrećemo različite velike naučne tokove prve i druge generacije muslimana, učenike ashaba Omera, Alije i Ibn Abbasa, radijallahu anhum, kufansku pravnu tradiciju Abdullaha b. Mes’uda, radijallahu anhu, učenjake Hidžaza, kao i učenjake iz Ehli-bejta, alejhimusselam.

Upravo ova širina njegovog obrazovanja pokazuje zašto je Ebu Hanifin doprinos islamskom pravu nemoguće svesti na nekoliko njegovih pojedinačnih fetvi. Njegova pravna metodologija bila je rezultat višedecenijskog susretanja s različitim lancima znanja i autoritetima, od kojih su mnogi svoje znanje neposredno ili posredno naslijedili od ashaba i članova Ehli-bejta, alejhimusselam.

Zbog toga je njegovo naučno naslijeđe potrebno posmatrati u okviru širokog kontinuiteta islamske učenosti, a ne kroz prizmu kasnijih podjela i međusobnog isključivanja pojedinih škola. Ebu Hanife je, prema onome što nam prenose biografski izvori, znao prepoznati znanje i autoritet i kod učenjaka koji su pripadali različitim naučnim i porodičnim krugovima njegova vremena.

Lanci uzimanja znanja od učenika velikih ashaba

Istovremeno, preko učitelja iz Hidžaza dolazili su lanci znanja povezani s drugim velikim ashabima. Među učenjacima od kojih je Ebu Hanife učio ili od kojih su mu dolazile predaje bili su, između ostalih, Ata’ b. Ebi Rebah, Ikrime, Nafi’, ez-Zuhri, Katade, Ša’bi, Sulejman i Salim, kao i brojni drugi tabiini i učenjaci njihova vremena. U biografskim izvorima navode se deseci istaknutih tabiina kao Ebu Hanifini učitelji, a neki izvori navode i mnogo veći broj osoba od kojih je neposredno ili posredno crpio znanje.

U tom smislu, kada se kaže da je učio od učenika Omera, Alije ili Abdullaha b. Abbasa, radijallahu anhum, ne treba to razumjeti samo kao pojedinačne susrete, nego kao širu mrežu transmisije znanja kroz koju su se prenosili hadisi, fetve, pravni principi i razumijevanje Kur’ana i Sunneta.

A kada se uzme u obzir izuzetni položaj Abdullaha b. Abbasa, radijallahu anhuma, kao jednog od najvećih učenjaka među ashabima, posebno u području tefsira i razumijevanja Kur’ana, jasno je zašto su njegovi učenici predstavljali važnu kariku u razvoju islamskih nauka.

Sulejman i Salim

Među učenjacima od kojih se također navode predaje i znanje koje je Ebu Hanife primio jesu Sulejman i Salim. Salim je bio sin Abdullaha b. Omera, a unuk hazreti Omera b. el-Hattaba, radijallahu anhum. Takve transmisijske veze dodatno ilustriraju koliko je rana islamska učenost bila povezana lancima znanja koji su sezali do samih ashaba.

Upravo zbog toga Ebu Hanifinu učenost nije ispravno svoditi samo na njegovih nekoliko najpoznatijih učitelja. Njegova biografija predstavlja rezultat višedecenijskog susretanja s različitim školama, učiteljima, predajama i pravnim tradicijama.

Boravak u Mekki i Medini

Poseban značaj imao je i njegov boravak u Mekki i Hidžazu, gdje je imao priliku učiti od učenjaka koji su njegovali drugačiju, ali komplementarnu tradiciju od one koju je poznavao u Kufi. U nekim biografskim djelima navodi se da je duže vrijeme boravio u Mekki, a prema jednoj historiografskoj rekonstrukciji koju navodi dr. Mustafa es-Siba’i, taj boravak obuhvatao je period između 130. i 136. godine po Hidžri.

Bez obzira na različite detalje u hronologiji njegovih putovanja, osnovna historijska činjenica ostaje značajna, Ebu Hanife nije ostao zatvoren u kufanskom naučnom krugu. Putovao je i susretao učenjake Hidžaza, čime je njegovo znanje postalo spoj iračke pravne škole i hidžazijske hadiske tradicije.

Ebu Hanife kao muhaddis

Jedna od najčešćih zabluda jeste predstavljanje Ebu Hanife kao učenjaka koji se navodno bavio isključivo fikhom i koji nije imao ozbiljan odnos prema hadisu. Takva slika je historijski pojednostavljena.

Ebu Hanife je bio učenjak koji je poznavao hadis, njegove ravije i lance prenošenja, ali je hadis uključivao u širi metodološki sistem pravnog zaključivanja. U literaturi se navode različite procjene broja hadisa koje je prenosio.

Muhammad Abu Zahw u djelu Al-Hadis wa al-Muhaddisun navodi broj od 848 predaja koje se pripisuju Ebu Hanifi kao prenosiocu od Poslanika, sallallahu alejhi ve sellem. Ovaj broj, međutim, treba razumjeti u kontekstu konkretne metodologije brojanja i izvora iz kojih je izveden, a ne kao univerzalno prihvaćen konačan broj svih hadisa koje je poznavao ili prenio.

Zbog toga je važno razlikovati tri stvari:

1. broj hadisa koje je Ebu Hanife poznavao i koristio;

2. broj hadisa koje je neposredno prenosio;

3. broj predaja koje su kasnije sabirane u musnedima i drugim zbirkama pod njegovim imenom.

Sama činjenica da je broj njegovih neposrednih rivajeta manji od broja hadisa koji se nalaze u kasnijim velikim hadiskim zbirkama nikako ne znači da je njegovo poznavanje hadisa bilo ograničeno. Njegova pravna metodologija pokazuje da je hadis posmatrao u sklopu čitavog sistema, zajedno s Kur’anom, poznatim sunnetom, predajama ashaba, praksom učenjaka i principima pravnog zaključivanja.

Njegova pravna metodologija i šura učenjaka

Posebnost Ebu Hanifine škole ogleda se i u načinu na koji je razvijao pravna rješenja. Nije bio učenjak koji je odluke donosio izolirano od svojih učenika. Naprotiv, njegova naučna halqa bila je poznata po intenzivnoj raspravi, analizi i sučeljavanju argumenata.

U tradicionalnoj literaturi posebno se ističe da su u njegovom naučnom kružoku učestvovali brojni učenjaci različitih specijalnosti.

Među njegovim najpoznatijim učenicima bili su Ebu Jusuf, Muhammed b. Hasan eš-Šejbani i Zufar b. Huzejl, a njegovi učenici kasnije su imali presudnu ulogu u sistematizaciji i prenošenju hanefijske pravne škole. Ebu Jusuf je postao jedan od najznačajnijih pravnika abasijske epohe i prvi veliki kadija Abbasijskog hilafeta, dok je Muhammed b. Hasan eš-Šejbani svojim djelima izvršio ogroman utjecaj na očuvanje i sistematizaciju Ebu Hanifinog pravnog naslijeđa.

U nekim kasnijim izvorima navodi se da je Ebu Hanifina škola kroz zajedničko razmatranje tretirala čak oko 1.270.000 pravnih pitanja, kao i da je u njegovom kružoku učestvovalo četrdesetak stručnjaka. Ove velike brojke treba tretirati kao podatke tradicionalne biografske literature, a ne kao precizno statistički dokazivu evidenciju u savremenom historiografskom smislu. Ipak, one veoma dobro ilustriraju ono što je nesporno: Ebu Hanifina pravna škola bila je izrazito kolektivna, argumentativna i sistematična.

Nije se radilo samo o tome da učenici zapisuju ono što njihov učitelj kaže. Pravna pitanja su razmatrana, argumenti su sučeljavani, a zatim su zaključci sistematizirani. Upravo će Ebu Jusuf i Muhammed eš-Šejbani kasnije imati ključnu ulogu u očuvanju tog pravnog naslijeđa.

Kufa, grad ashaba i centar islamske učenosti

Za razumijevanje Ebu Hanifine učenosti potrebno je razumjeti i značaj Kufe. Ovaj grad nije bio periferno mjesto u razvoju islamskih nauka. Naprotiv, Kufa je postala jedno od najvažnijih središta ranog islamskog prava, hadisa, kiraeta, arapskog jezika i teološke misli.

U njoj je djelovao veliki broj ashaba i tabiina, a posebno je značajan utjecaj Abdullaha b. Mes’uda, radijallahu anhu. Za vrijeme hilafeta hazreti Alije, radijallahu anhu, Kufa je postala prijestolnica islamske države. Time je dodatno dobila politički, kulturni i naučni značaj.

Upravo u takvom ambijentu odrastao je Ebu Hanife. Njegova pravna metodologija stoga nije nastala u vakuumu, nego u veoma bogatom intelektualnom okruženju u kojem su se susretale različite škole mišljenja, brojni ashabi i tabiini te različite pravne i hadiske tradicije.

Ebu Hanife i nastanak hanefijskog mezheba

Treba također naglasiti da Ebu Hanife nije sam napisao i sistematizirao cjelokupni hanefijski mezheb u obliku u kojem ga danas poznajemo. Njegovo pravno naslijeđe najvećim dijelom sačuvali su i sistematizirali njegovi učenici, naročito Ebu Jusuf i Muhammed b. Hasan eš-Šejbani.

To je veoma važna činjenica. Hanefijski mezheb predstavlja rezultat kolektivnog intelektualnog procesa koji je započeo s Ebu Hanifom, a nastavio se kroz njegove učenike i generacije pravnika poslije njih. Zato se njegov doprinos ne mjeri samo brojem knjiga koje su mu direktno pripisane, nego i ogromnim utjecajem koji je njegova metodologija ostvarila kroz učenike, njihove učenike i kasniju pravnu literaturu.

Ebu Hanifina pravna škola će se kroz naredna stoljeća proširiti širom islamskog svijeta i postati jedan od četiri velika sunijska mezheba. Njena pravna literatura obuhvatit će područja ibadeta, porodičnog prava, trgovine, sudstva, krivičnog prava, međunarodnih odnosa i brojnih drugih oblasti.

Zaključak

Kada se sagleda cjelina Ebu Hanifinog života, postaje jasno da pred sobom imamo učenjaka čiji je naučni horizont bio mnogo širi od pukog poznavanja pojedinačnih pravnih propisa.

On je odrastao u Kufi, jednom od najvažnijih centara ranog islamskog znanja; susretao je učenjake iz generacije ashaba; učio od velikog broja tabiina i učenjaka nakon njih; koristio se znanjem učenjaka Hidžaza; poznavao predaje Ehli-bejta; proveo dug period uz Hammada b. Ebi Sulejmana; raspravljao sa svojim učenicima i drugim učenjacima; te izgradio metodologiju koja će stoljećima oblikovati islamsko pravosuđe i pravnu misao.

Ebu Hanife bio je učenjak duboko ukorijenjen u tradiciji ranog islama, pravnik izuzetne analitičke sposobnosti, poznavalac hadiske građe i jedan od najutjecajnijih mudžtehida u historiji islamskog prava. Njegova veličina nije počivala na jednom učitelju, jednoj knjizi ili jednoj naučnoj disciplini, nego na sintezi znanja koje je crpio iz široke mreže učenjaka i predaja.

Stoga je opravdano postaviti pitanje: ako su iza njegovog pravnog autoriteta stajale decenije učenja, brojni tabiini, učenjaci Hidžaza i Iraka, učitelji koji su znanje prenosili od ashaba, kao i intenzivan rad s vodećim pravnicima njegova vremena, na temelju čega bi bilo metodološki opravdano zanemariti njegovu pravnu baštinu i pri razmatranju savremenih šerijatsko-pravnih pitanja jednostavno se ograničiti na mišljenja pojedinaca koji su živjeli stoljećima nakon njega?

Naravno, savremeni musliman nije obavezan prihvatiti svako pravno mišljenje samo zato što ga je izrekao Ebu Hanife i učenjaci hanefijske škole. Ali ozbiljan odnos prema islamskoj naučnoj tradiciji zahtijeva da se mišljenje takvog autoriteta razmatra s punom sviješću o njegovoj učenosti, metodologiji, izvorima i historijskom kontekstu. U tome i jeste razlika između kritičkog naučnog odnosa prema tradiciji i njenog površnog odbacivanja.

Ebu Hanifino naslijeđe zato nije samo historijska uspomena. Ono predstavlja jednu od najrazvijenijih etapa u procesu sistematizacije islamskog prava i primjer kako su rani muslimanski učenjaci nastojali povezati tekst Objave, hadis, praksu ashaba, naslijeđe tabiina i racionalno-pravnu analizu u koherentan metodološki sistem.

(Priredio: Ertan Č., dip. isl. nauka)