Kako su bosanski muslimani pomogli izgradnji Hidžaske pruge

Karta hidžaske pruge

Bosanski muslimani koji su u to vrijeme živjeli izvan Osmanskog hilafeta finansijski su podržali ambiciozni projekat sultana Abdulhamida II, izgradnju Hidžaske željeznice.

Izgradnja  Hidžaske pruge

1. septembra 1900. godine započela je izgradnja velike hidžaske željeznica, koja je trebala povezati Istanbul - Damask- Medinu - Mekku - Džeddu, zamišljena je kao projekat od velikog vjerskog i strateškog značaja.

Nova željeznica trebala je omogućiti lakše i efikasnije putovanje muslimanima koji su odlazili na hadž u Mekku i Medinu u Arabiji. Istovremeno, dodatno bi ojačala kontrolu centralne vlasti nad udaljenim područjima carstva. Prema urađenim proračunima put željeznicom od Istanbula preko Damaska do Medine pa do Mekke bi se mogao prijeći za 120 sati. Plane je bio da se odatle pruga nastavi do srednje Arabije i Jemena, a nakon toga je trebala ići prema Bagdadu i Basri, koju već bili spojeni prugom sa Istanbulom.

Kolorizovano

Ova sultanova namjera u početku je među Evropljanima bila primana s velikom dozom podsmijeha. Njemački ambasador Marshall von Bieberstein, koji je bio poznat kao veoma blizak sa sultanom, u izvještaju koji je poslao Ministarstvu vanjskih poslova navodi: „Nijedna osoba koja ima imalo pameti ne vjeruje da se može izgraditi 1.200 kilometara željeznice i postići ovaj vjerski cilj.“

Iako se o toj ideji već neko vrijeme razmišljalo, sultan Abdulhamid II posebno se zainteresovao za njenu realizaciju. Početak izgradnje željeznice, koji se poklopio s godišnjicom njegovog stupanja na prijestolje, označio je početak jednog od posljednjih velikih infrastrukturnih projekata Osmanskog hilafeta.

Hidžaska željeznica trebala je biti oličenje Abdulhamidove panislamske politike. Projekat je izazvao veliko interesovanje unutar Osmanskog carstva, ali i izvan njegovih granica. Sultanov projekat bio je ujedno i projekat halife, pa poziv muslimanima širom svijeta da finansijski doprinesu njegovoj realizaciji nije ostao bez odjeka.

U jugoistočnoj Evropi, i bosanski muslimani odazvali su se ovom pozivu. Oni su od Berlinskog kongresa 1878. godine živjeli pod austrougarskom vlašću. Ipak, duhovne i simboličke veze između bosanskih muslimana i Istanbula i dalje su postojale.

Željeznička stanica Hidžaz u Damasku

Organizovano prikupljanje pomoći u Bosni i Hercegovini

Bosanski muslimani koji su u to vrijeme živjeli izvan Osmanskog hilafeta finansijski su podržali ambiciozni projekat sultana Abdulhamida II, izgradnju Hidžaske željeznice.

Nedugo nakon početka izgradnje željeznice 1900. godine, bosanski listovi Behar i Bošnjak počeli su objavljivati vijesti o značaju ovog projekta. Oba lista isticala su da je projekat važan ne samo za Osmanski hilafet nego i za omogućavanje udobnijeg putovanja na hadž. Iz tadašnjih izvještaja vidi se da su bosanski muslimani počeli davati priloge za izgradnju željeznice.

Organizovano prikupljanje pomoći u Bosni počelo je u novembru 1905. godine, kada je u Sarajevu osnovan odbor za prikupljanje dobrovoljnih priloga za Hidžazsku željeznicu. Početak rada ovog odbora poklopio se sa svetim mjesecom ramazanom.

Behar je pozivao na priloge za „islamski hajirli posao“, dok je Bošnjak također pozivao na podršku „po cijeli ehli Islam korisnom poduzeću“.

Uzglavlje lista Behar

Prilozi su prikupljani u sarajevskoj Gazi Husrev-begovoj džamiji. Od sredine novembra 1905. godine list Bošnjak je redovno objavljivao spiskove dobročinitelja Hidžaske željeznice. Ovi spiskovi predstavljali su svojevrsnu mjeru transparentnosti, ali i poziv drugima da se uključe.

Među dobročiniteljima bile su istaknute historijske ličnosti, uključujući sarajevskog gradonačelnika Esada Kulovića i bosanskog muftiju Mehmeda Teufika Azabagića. Najzanimljivije je to što je najveći pojedinačni prilog, u iznosu od 500 kruna, dala bosanska muslimanka Tahira Tuzlić. Na spiskovima se nalazi i nekoliko drugih muslimanki koje su dale priloge za izgradnju željeznice.

Prikupljanje priloga u Sarajevu trajalo je od sredine novembra 1905. do početka marta naredne godine. Tokom četiri mjeseca za ovu svrhu doniralo je više od 900 ljudi.

Osim u Sarajevu, odbori za prikupljanje priloga osnovani su i u drugim bosanskim gradovima, među kojima su bili Banja Luka, Tuzla, Gračanica, Sanski Most, Mostar, Trebinje, Tešanj i Višegrad..., a radili su sve do juna 1906. godine. Dakle, akcija prikupljanja pomoći nije bila ograničena samo na glavni grad, već je bila mnogo šire rasprostranjena.

Napori da se u Bosni od novembra 1905. do ljeta 1906. godine prikupe sredstva pokazuju da je projekat Hidžaske željeznice izazvao značajno interesovanje i podršku u ovom dijelu Evrope. Činjenica da je projekat bio vakuf (zadužbina) čija je svrha bila omogućiti pristupačnije putovanje hadžijama predstavljala je jedan od glavnih motiva za podršku koju je dobio.

Prvi broj lista Bošnjak

Uprkos tome što su živjeli u Austro-Ugarskoj, bosanski muslimani finansijski su podržali jedan od najznačajnijih infrastrukturnih projekata posljednjih decenija Osmanskog hilafeta.

Pored podrške koja je dolazila iz samog Osmanskog carstva i Bosne, projekat su podržali i muslimani iz Indije, Maroka, Tunisa, Alžira, Rusije, Kine, Singapura, Holandije, Južne Afrike, Rta Dobre Nade, Jave, Sudana, Pretorije, Makedonije, Filibea, Konstance, Kipra,... Čak je i veliki broj nemuslimana dao dobrovoljne priloge za Hidžasku željeznicu. Neki državnici kao što su emir Maroka, iranski šah i emir Buhare (Uzbekistan) su poslali pomoć. Do 1908. godine ukupan iznos od dobrovoljnih priloga popeo se na 1 127 893 lire što je iznosilo oko 29% potrebnog iznosa.

Uništenje Hidžaske pruge

Izgradnja, koja je trajala osam godina, završena je 1908. godine, kada je pruga stigla do Medine. Željeznica je bila u funkciji sve do izbijanja Prvog svjetskog rata na bliskoistočnom ratištu.

Arapska pobuna protiv Osmanskog carstva tokom Prvog svjetskog rata predstavljala je jedan od važnih faktora koji su doprinijeli slabljenju osmanske vlasti na Arapskom poluostrvu i Levantu. Pobunjenici, uz podršku Britanskog carstva, izvodili su napade na osmanske komunikacije, među kojima je posebno značajna bila Hidžaska željeznica. Arapske povezane s pobunom, uz podršku i pomoć britanskog agenta T. E. Lawrencea (tzv. Lorens od Arabije), izvele su brojne sabotaže pruge, čime su otežale osmansko snabdijevanje i kretanje trupa.

Međutim, kraj osmanske vlasti nije donio nezavisnost arapskim zemljama. Nakon poraza Osmanskog hilafeta, Velika Britanija i Francuska proširile su svoj politički i vojni utjecaj nad velikim dijelom bivših osmanskih arapskih teritorija. Kroz mandate, sporazume i podjele teritorija nastao je novi regionalni poredak u kojem su Britanija i Francuska imale odlučujuću riječ u velikom dijelu Bliskog istoka. Zbog toga se Arapska pobuna može posmatrati i kroz paradoks koji je obilježio taj period, dio arapskih vođa i boraca pobunio se protiv osmanske vlasti očekujući veću arapsku samostalnost, dok su nakon rata ključne teritorije dospjele pod britansku i francusku kontrolu. Britanska obećanja arapskim saveznicima i stvarni poslijeratni politički poredak nisu se u podudarali.

Nesumnjivo je da je britanska podrška Arapskoj pobuni imala važnu ulogu u ratnim događajima, uključujući napade i, u konačnici arapsko uništenje Hidžaske pruge.

Redakcija