Vehabijski pokret između reforme i raskola

Uvod

U savremenim raspravama unutar muslimanskog svijeta često se otvara pitanje djelovanja vehabijskog pokreta (koji njegovi sljedbenici češće nazivaju selefijskim) te njegovog odnosa prema jedinstvu i bratstvu muslimana. Ovaj tekst nastoji, akademskim pristupom i oslanjanjem na historijske činjenice i pravnu tradiciju hanefijskog mezheba, kritički razmotriti tvrdnje da je pokret od svog nastanka bio povezan s unutarmuslimanskim sukobima i doktrinarnim ekskluzivizmom.

Historijski kontekst

Pitanje muslimanskog jedinstva predstavlja jednu od temeljnih normativnih vrijednosti islamske tradicije, utemeljenu na kur’anskim tekstovima i predajama poslanika Muhammeda (alejhisselam). Historijski razvoj različitih reformskih i revivalističkih pokreta često je otvarao polemike o granicama ortodoksije, legitimnosti vjerske kritike i opasnostima međumuslimanskog sukoba. Jedan od najkontroverznijih takvih pokreta jeste onaj koji se vezuje za učenje Muhammed ibn Abdulvehhaba (1703–1792). Vehabijski pokret nastaje u 18. stoljeću nove ere u centralnoj Arabiji kroz djelovanje Muhammeda ibn Abdulvehhaba, koji je sklopio političko-vjerski savez s lokalnim vladarom Muhammedom ibn Saudom. Taj savez postao je temelj prve saudijske države i širenja pokreta kroz vojno-političku ekspanziju.

Nastanak pokreta i nasilna ekspanzija

Pokret vezan za djelovanje Muhammeda ibn Abdulvehhaba nije se širio prvenstveno kroz klasičnu učenost i institucionalni konsenzus, nego kroz političko-vojni savez sa lokalnom dinastijom i oružanu ekspanziju. Savez sa porodicom Saud doveo je do sukoba s tadašnjim muslimanskim autoritetima, uključujući strukture osmanskog hilafeta, koje su predstavljale legitimni politički okvir većine sunijskog svijeta.

Historijski događaji, poput napada na Karbelu 1802. godine, te vojnog osvajanja Mekke i Medine, u brojnim klasičnim izvorima opisani su kao genocid nad drugim muslimanima, uključujući civilno stanovništvo. Ova činjenica predstavlja ključni argument kritičara da je pokret historijski bio usmjeren prije svega protiv muslimanskih zajednica, a ne protiv vanjskih neprijatelja.

Stoga, rasprava o vehabijskom (tzv. selefijskom) pokretu ne može se voditi bez suočavanja s historijskim činjenicama koje ukazuju na njegovu ulogu u produbljivanju unutarmuslimanskih podjela. Akademska objektivnost ne podrazumijeva političku korektnost, nego precizno imenovanje fenomena na osnovu dostupnih izvora i pravne tradicije. Iz perspektive hanefijskog mezheba, koji je stoljećima predstavljao dominantni pravni okvir velikog dijela sunijskog svijeta, djelovanje ovog pokreta izazivalo je ozbiljne teološke i društvene kontroverze od samog nastanka.

Doktrinarna pitanja i haridžizam

Ključno pitanje u kritici vehabijskog pristupa jeste koncept tekfira (proglašavanja muslimana, koji nisu unutar vehabijskog pokreta, nevjernicima). Hanefijska pravna tradicija, utemeljena na učenju tabina Numana ibn Sabita Ebu Hanife, historijski je naglašavala krajnju opreznost u tekfiru i preferirala očuvanja jedinstva zajednice čak i u prisustvu nekih teoloških devijacija.

Zbog strožeg pristupa vehabijskih učenjaka prema određenim praksama unutar ehli sunneta brojni klasični i savremeni učenjaci optuživali su pokret za metodološku bliskost haridžijama. U islamskoj tradiciji prenosi se hadis u kojem je Muhammad opisao haridžije kao „džehennemskim psima“, što su sunijski polemičari historijski primjenjivali analogijom na ekstremne vehabijskeo-tekfirske pokrete. Historijska činjenica je da su optužbe vehabija za haridžijsku sličnost prisutne od 18. stoljeća do danas. Brojni učenjaci kroz historiju upozoravali su da vehabijsko olahko proglašavanje muslimana nevjernicima vodi nasilju i raskolu.

Akidetska pitanja, mudžessimske tendencije

Jedan od centralnih sporova odnosi se i na teološku metodologiju. Sunijski autoriteti tvrde da vehabijsko literalističko razumijevanje Božijih atributa vodi prema antropomorfizmu (tešbih), odnosno mudžessimsko-mušebbihskim vjerovanjima, što je suprotno klasičnoj islamskoj teologiji razvijenoj kroz ešarijsku i maturidijsku tradiciju. Hanefijska škola, utemeljena na učenju prvih generacija muslimana, historijski je naglašavala transcendenciju Boga (tenzih) i odbacivala svako pripisivanje sličnosti i tjelesnosti.

Sukobi s tradicionalnim islamskim institucijama

U različitim regijama zabilježeni su konflikti između vehabijskih grupa i lokalnih islamskih institucija. Na prostoru Bosna i Hercegovina, naročito nakon rata 1990-ih, dolazi do tenzija između vehabijskih zajednica i zvanične Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini, uglavnom oko pitanja autoriteta, tumačenja vjere i institucionalne discipline. Slične napetosti zabilježene su i u drugim muslimanskim društvima gdje postoji snažna tradicionalna pravna struktura. Takvi sukobi često uključivali oštru retoriku vehabija prema drugim muslimanima, a u pojedinim instancama i fizičke konfrontacije. Pristalice vehabijskog pokreta ističu da su njihovi ciljevi prvenstveno borba protiv, kako oni vide, novotarija u vjeri i novotara. Međutim, postoje vehabijski autoriteti koji naglašavaju političku pasivnost i lojalnost državnom autoritetu, posebno u kontekstu Saudijske Arabije.

Kritičari tvrde da se pokret često pojavljuje kao faktor unutarmuslimanske polarizacije: oštra retorika prema drugim sunijama, proglašavanje tradicionalnih praksi novotarijama ili širk-om, te društvene tenzije koje ponekad eskaliraju u fizičke sukobe.

Odnos prema širem ummetu i savremenim konfliktima

Vehabijske ili selefijske grupacije snažnije se fokusiraju na unutarmuslimanske teološke sporove nego na političke izazove s kojima se suočava muslimanski ummet. U savremenom periodu slika je složenija jer selefijska scena nije homogena. Postoje:

• Apolitične grupacije koje naglašavaju poslušnost vlastima i izbjegavanje političkog aktivizma (ovo je posebno izraženo u saudijskoj Arabiji kao kolijevci vehabijskog pokreta).

• Političke vehabijske (tzv. selefijske) struje koje se uključuju u društvene procese i pokrete s ciljem nametanja svoje ideološke agnde.

• Oružane frakcije koje koriste nasilje nad muslimanima kao sredstvo nametanja promjene.

Organizacije poput El-Kaide, ISIS-a, Boko Harama, i sl., predstavljaju oružane grane vehabijskog pokreta, koje su koje su upravo kroz tekfir i nasilje nad muslimanima proizvele ogromne unutarmuslimanske konflikte u Iraku, Siriji, Libiji i drugim regijama. Statistički gledano, većina žrtava tih grupa bili su sami muslimani, što dodatno učvršćuje percepciju da vehabijski ideološki okvir generira prvenstveno unutrašnje sukobe.

Vehabijsko - selefijske grupacije pokazuju ograničenu ili nikakvu mobilizaciju protiv vanjskih političkih izazova muslimanskog svijeta, dok su izuzetno aktivne u teološkim polemikama protiv drugih sunijskih škola ili lokalnih islamskih institucija. Ova disproporcija doprinosi percepciji da je prioritet ovog pokreta unutrašnja „korekcija“ muslimana, a ne zajedničko suočavanje s globalnim problemima poput političke nestabilnosti, okupacije teritorija ili socioekonomskih izazova.

Iz perspektive društvene kohezije, kontinuirani fokus vehabijskog pokreta na međumuslimanske razlike ima nekoliko posljedica, poput slabljenja institucionalnog autoriteta tradicionalnih islamskih zajednica, fragmentaciju vjerskih autoriteta, povećanje sektaške retorike, potencijalnu radikalizaciju dijela populacije i u konačnici oružani sukob. Historija pokazuje da svi ideološki pokreti koji naglašavaju ekskluzivnu istinu često proizvode cikluse konflikta. Zbog toga mnogi savremeni učenjaci naglašavaju potrebu vraćanja principima pluralizma unutar sunijskog islama, koji su stoljećima omogućavali koegzistenciju različitih pravnih i teoloških škola.

Odnos prema neprijateljima ummeta

U polemičkoj literaturi često se ističe tvrdnja da su vehabijske grupacije historijski bile mnogo aktivnije u sukobima s drugim muslimanima nego u borbi protiv vanjskih neprijatelja muslimanskog svijeta.Percepcija da je fokus često na „pročišćavanju“ muslimana, a ne na vanjskim izazovima, ostala je snažna u kolektivnom pamćenju mnogih muslimanskih zajednica.

Prošlost, sadašnjost i budućnost

Historijska analiza pokazuje određeni kontinuitet vehabijskog pokreat, od ranih vojnih kampanja u Arabiji do savremenih ideoloških i vojnih sukoba s tradicionalnim muslimanskim institucijama i zajednicama. Takav obrazac proizlazi iz same doktrinarne strukture pokreta, ekskluzivističkog razumijevanja „ispravnog islama“ koje nužno proizvodi podjele.

Sa perspektive ehli sunneta, koji prioritet daje očuvanju jedinstva muslimana i izbjegavanju tekfira i neutemeljenog vojnog sukoba protiv muslimana, svaki pokret koji generira trajne unutrašnje konflikte smatra se ozbiljnim problemom za stabilnost ummeta ali i svijeta. Historija, u tom smislu, daje jasno upozorenje, ideološke rigidnosti koje su u prošlosti dovodile do raskola imaju tendenciju da se reproduciraju i u budućnosti.

Zaključna razmatranja

Tvrdnja da se vehabijske ili selefijske grupacije intenzivnije bave unutarmuslimanskim sporovima nego širim izazovima ummeta ima uporište u historijskim i savremenim primjerima, ali zahtijeva nijansirano razumijevanje. Nije svaka grupa ista niti svaka aktivnost ima isti cilj. Ipak, historijski kontinuitet sukoba s drugim muslimanskim zajednicama ostaje ključni faktor u percepciji ovog pokreta kao izazova jedinstvu muslimana. Sa perspektive hanefijskog mezheba, očuvanje jedinstva muslimana ima prioritet nad sekundarnim pravnim razlikama. Historija pokazuje da svaki pokret koji razvije ekskluzivističku interpretaciju i sklonost tekfiru nosi rizik društvene polarizacije. Istovremeno, akademska objektivnost zahtijeva razlikovanje između ideoloških postulata, političkih instrumentalizacija i ponašanja pojedinih grupa. Historijski podaci potvrđuju da je vehabijski pokret često bio uključen u sukobe s drugim muslimanskim zajednicama, da su postojale ozbiljne teološke optužbe protiv vehabijske doktrine, te da je percepcija vehabijske bliskosti haridžijskoj metodologiji prisutna u velikom dijelu klasične i savremene literature. Hanefijska pravna tradicija stoga naglašava potrebu opreza, dijaloga i očuvanja zajedništva, uz kritičko propitivanje svakog ideološkog pravca koji doprinosi podjelama unutar muslimanskog svijeta. Stoga je preciznije zaključiti da su napetosti između vehabijskog pokreta i tradicionalnih islamskih institucija historijska činjenica, ali generalizacije o svim njegovim sljedbenicima zahtijevaju oprez i empirijsku provjeru. Hanefijska pravna metodologija sugerira da se kritika treba temeljiti na dokazima, uz izbjegavanje kolektivnih osuda, kako bi se očuvalo ono što klasični učenjaci nazivaju džema‘a - jedinstvo zajednice muslimana.

Redakcija