top of page
Search

List Zemër i razvoj albanske štampe u Osmanskom carstvu

  • Writer: Hanefijski mezheb
    Hanefijski mezheb
  • 17 minutes ago
  • 7 min read

Priredio: Ertan Č., dip. isl. nauka


Uvod


Početak XX stoljeća predstavlja izuzetno dinamičan period u historiji albanskog naroda, obilježen intenziviranjem nacionalnog preporoda, razvojem štampe na albanskom jeziku i političkim previranjima u okviru Osmanskog carstva. U tom kontekstu posebno mjesto zauzima i albanski list Zemër („Srce“), koji je početkom 1912. godine izlazio u Istanbulu na osmanskom pismu a pod uredništvom ili pokroviteljstvom Hadži Ali-bega. Ovaj list se može posmatrati kao dio šireg pokreta albanske intelektualne i političke elite koja je djelovala unutar osmanske prijestolnice, koristeći štampu kao sredstvo nacionalne artikulacije.


Historijski kontekst


Godina 1912. bila je prelomna za Balkan. Osmansko carstvo se suočavalo s unutrašnjim reformskim napetostima nakon Mladoturske revolucije (1908), ali i sa spoljnim pritiscima koji će kulminirati Balkanskim ratovima. Za Albance je to bio period snažnih političkih zahtjeva, autonomija unutar Carstva te administrativno ujedinjenje područja naseljenih Albancima. Istanbul je u to vrijeme bio jedan od glavnih centara albanske dijaspore i političke misli. Brojni albanski intelektualci, činovnici i oficiri djelovali su u osmanskim institucijama, ali su paralelno razvijali i nacionalni diskurs. Štampa je igrala ključnu ulogu u tom procesu.


Albanska štampa u Osmanskom carstvu



Razvoj albanske periodike krajem XIX i početkom XX stoljeća bio je usko povezan s borbom za standardizaciju jezika i širenje pismenosti. Listovi su često izlazili izvan albanskih teritorija, u Istanbulu, Sofiji, Bukureštu, Kairu i drugim centrima, zbog resursnih ograničenja.


Priložena naslovna stranica lista Zemër omogućava da se ovaj fenomen analizira ne samo u kontekstu političke historije, nego i kroz prizmu jezičke politike, grafijske kulture, imperijalne administrativne prakse i ideoloških obrazaca suživota. Kao materijalni artefakt, ovaj list svjedoči o višeslojnoj interakciji između lokalnog identiteta i nadnacionalne imperijalne strukture. Činjenica da je list štampan na albanskom jeziku, ali osmanskim (modifikovano arapsko) pismom, otvara važan uvid u kulturni habitus albanske muslimanske intelektualne elite s početka XX stoljeća. Ova grafijska praksa nije tek tehničko pitanje, nego odražava pripadnost širem islamsko-osmanskom obrazovnom i civilizacijsom krugu. Albanski jezik se ovdje pojavljuje kao nosilac etničkog i kulturnog identiteta, dok pismo svjedoči o civilizacijskom kontinuitetu s islamskom tradicijom. Time Zemër stoji na raskršću dvaju procesa, formiranja moderne nacionalne svijesti i trajanja osmansko-islamskog kulturnog modela.


Godina 1912. označava vrhunac krize osmanskog poretka na Balkanu, ali istovremeno i kulminaciju albanskih političkih nastojanja koja će dovesti do proglašenja nezavisnosti. Uprkos rastućim nacionalnim napetostima, činjenica da albanski list izlazi u Istanbulu, uz korištenje osmanske datacije i tipografske strukture karakteristične za carsku štampu, pokazuje da se albanski nacionalni diskurs u tom trenutku još uvijek razvija unutar osmanskog institucionalnog okvira, a ne isključivo izvan njega. To ukazuje na složenost procesa u kojem nacionalna ideja ne nastaje nužno u potpunoj opoziciji prema Carstvu, nego često kroz njegove administrativne, obrazovne i komunikacijske kanale.


List djeluje kao sredstvo političke artikulacije, ali i kao pedagoški instrument usmjeren ka formiranju javne svijesti. Takva uloga štampe tipična je za kasnoosmanski period, u kojem novine postaju prostor proizvodnje kolektivnog identiteta.


Iako detalji o Hadži Ali-begu zahtijevaju dodatna arhivska istraživanja, njegova povezanost s izdavanjem lista ukazuje na postojanje sloja obrazovanih i društveno pozicioniranih Albanaca u Istanbulu koji su bili spremni ulagati materijalne i intelektualne resurse u nacionalni projekat. Takve ličnosti često su djelovale kao posrednici između osmanske administrativne strukture i albanskog nacionalnog pokreta.


Njegova uloga u izdavanju Zemëra može se tumačiti kao dio šire prakse u kojoj su pojedinci iz elite preuzimali inicijativu u organizaciji štampe, obrazovanja i kulturnih društava.


Osmanski model pluralizma


Postojanje lista poput Zemër-a u samom centru Carstva predstavlja empirijski pokazatelj načina na koji je osmanski poredak upravljao etničkom i kulturnom raznolikošću. Carstvo nije funkcionisalo kao nacionalna država u modernom smislu, nego kao višekonfesionalna i višenarodna politička zajednica, u kojoj je pripadnost bila definirana prvenstveno pravnim i religijskim statusom, a ne homogenim etničkim identitetom. U takvom sistemu različite zajednice su mogle razvijati vlastite jezičke, obrazovne i kulturne institucije, dok su istovremeno bile integrisane u zajednički administrativni i pravni okvir.


Albanski jezik u javnoj štampi, prisustvo lokalnih intelektualaca u prijestolnici i mogućnost kulturne organizacije ukazuju da osmanski model uprave nije podrazumijevao kulturnu uniformnost. Naprotiv, raznolikost je bila strukturalna karakteristika sistema, a ne njegova devijacija.


Ovakav društveni poredak imao je duboko uporište u islamskoj pravnoj i teološkoj tradiciji na kojoj je počivala osmanska država. Dominacija hanefijskog mezheba, poznatog po pravnoj metodologiji koja uzima u obzir običaj, društveni kontekst i javni interes, pravo pojedinca, omogućavala je fleksibilnost u upravljanju složenim društvima. Istovremeno, maturidijska teološka škola, koja naglašava tekstualno ali racionalno promišljanje vjere i sistemsku koherentnost učenja, oblikovala je intelektualnu klimu u kojoj je pluralnost mogla biti teorijski utemeljena, a ne samo praktično tolerisana.


U tom svjetlu, kulturna i jezička raznolikost unutar Carstva nije bila samo politički kompromis, nego i izraz određenog civilizacijskog razumijevanja zajednice, prava i odgovornosti.


Albanski periodici, novine i knjige u doba Osmanskog carstva ukjučujuci dijasporu


Meshari (1555, Venecija) – Prva štampana knjiga na albanskom jeziku, autor Gjon Buzuku. Objavljena je kao katolički misal (Meshari) i smatrana je prvim književnim spomenikom na albanskom.


Dhjata e Re (1827, Krf) – Prijevod Novog zavjeta na albanski koji je uradio Vangjel Meksi uz pomoć Grigora Gjirokastritija. Knjiga (2 toma, 839 strana) je dovršena i odštampana 1827. u Krfu.


Abetare e gjuhës shqipe (1867/1868, Istanbul) – Prva abecedna knjiga za učenje albanskog jezika. Kostandin Kristoforidhi je 1867. izdao Abetaren na gegskom dijalektu, a 1868. na toskijskom, doprinijevši standardizaciji jezika.


Pellazgu (1860, Lamia – Grčka) – Mjesečni list na albanskom jeziku koji je pokrenuo arbëresh-liturgist Anastas Byku. Objavljen je u dijaspori Albanaca u Grčkoj kao jedno od prvih albanskih glasila van Osmanskog carstva.


I foni tis Alvanias – Zëri i Shqipërisë (1879, Atina – Grčka) – Dvojezična grčko-albanska novina u izdanju Anastasia Kulluriotija. Prvi broj izašao je 1879. godine, ciljajući kulturne potrebe albanske zajednice u Grčkoj.


Flamuri i Arbërit (1883, Pallagorio, Italija) – Mjesečni revijalni časopis koji je 1883. pokrenuo arbëresh pjesnik Jeronim De Rada. Izdavanje je nastavljeno nekoliko godina, a lista je propagirala albansku nacionalnu svijest i Ligu Prizrena na talijanskoj obali.


Arbëri i Ri (1887, Palermo, Italija) – Dvojezična (italijansko-albanska) revija koju su u martu 1887. osnovali Zef Skiroi i Françesk Peta. Ovaj periodik služio je kao glasilo albanske zajednice u Napulju i šire, objavljujući književne i patriotske tekstove.


La Nazione Albanese (1897–1924, Italija) – Dvobojni bimestralni list albanske zajednice u Italiji. Pokrenuo ga je arbëresh intelektualac Anselmo Lorecchio (osnivač i direktor) u januaru 1897. u Pallagoriju, kasnije preimenovan u Rim. Objavljivao je političke i kulturne teme za albanski pokret (motto “Shqipëria para!”), a podupirala ga je Società Nazionale Albanese.


Shqiptari (1888–1903, Bukurešt) – Vikend-novinski list u izdanju albanskog društva „Drita“ u Rumuniji. Prvi broj pojavio se 1888. (pronađen je ostaci izdanja) pod uredništvom Nikolle Naça iz Korče. Bila je to važna glasila dijaspore, kroz koju su se širile vijesti i nacionalne ideje među Albancima u Rumuniji.


Iskodra (1879–1881, Skadar) – Službena vladina novina Vilajeta Shkoder (Osmansko carstvo). Od 24. juna 1879. izlazila je jednom sedmično na turskom i albanskom (arapskim pismom), pod upravom vali Hysen-paše. Bilo je to prvo pojavljivanje albanske ćirilične odnosno arapske redakcije u službenim novinama regiona.


Drita / Dituria (1884–1885, Istanbul) – Prva periodična publikacija na albanskom unutar Osmanskog carstva. Mjesecni časopis Drita pokrenut je avgusta 1884. u Carigradu; izašla su četiri broja, poslije čega je novine preimenovano u Dituria (Znanost) 1885. Urednici i saradnici bili su intelektualci poput Šemsedin S. Samija (Sami Frashëri).


Drita (1901–1908, Sofija) – Politička, društvena i kulturna novina albanske zajednice u Bugarskoj. Pokrenuo ju je Shahin Kolonja 1. novembra 1901. u Sofiji kao dvotjedni list. “Drita” (Svjetlo) bila je važan organ albanskog nacionalnog pokreta u ratovima za oslobođenje, a pod sloganom “Albanija – Shqiptarëve” okupljala je patriote iz više regiona.


Kombi (1908–1909, Boston – SAD) – Prvi list albanske diaspora u Americi, izlazio u izdanju udruženja „Besa-Besën“ iz Bostona. Izašao je ljetos 1908. godine i više puta pisao o albanskom ustanku unutar Osmanskog carstva (npr. o proglašenju ustava 1908.).


Dielli (od 1909, Boston – SAD) – Najpoznatiji dijasporski list u SAD, pokrenut 15. februara 1909. s motom “Albanska nacionalna organizacija Besa-Besë” (Sandžaković-Faik Konica). Prvi glavni urednik bio je Fan S. Noli. “Dielli” (Sunce) je bio propagandno glasilo albanske emigracije u Americi i nastavio je „Kombi“ kao organ Besa-Besë udruženja.


Svaka od navedenih publikacija dokumentirana je u relevantnim izvorima. Na primjer, Telegrafi navodi pokretanje “Iskodra” (Skadar, 1879) i njen sadržaj na albanskom i turskom, dok albanski historijski izvori ističu Raduove časopise u Italiji (L’Albanesi d’Italia 1848, Flamuri i Arbërit 1883). Detaljne podatke o drugim listovima, urednicima i godinama pokretanja nalazimo u ispitivanjima historičara i arhivskim podacima dijaspornih albanskih organizacija.


Zaključak


List Zemër iz 1912. godine nadilazi okvir obične periodične publikacije i postaje historijski dokument koji svjedoči o spoju albanskog nacionalnog buđenja i osmanskog imperijalnog pluralizma. Njegovo postojanje u Istanbulu, na albanskom jeziku i u grafijskom okviru islamske pismenosti, pokazuje da su procesi nacionalne afirmacije i imperijalne pripadnosti mogli koegzistirati u istom društvenom prostoru.


Osmanski poredak, zasnovan na islamsko-pravnoj i teološkoj tradiciji hanefijsko-maturidijskog učenja, omogućavao je različitim narodima da očuvaju vlastitu vjeru, jezik, kulturu i identitetske posebnosti unutar zajedničkog političkog sistema. U tom kontekstu, Zemër se može razumjeti kao svjedočanstvo jednog historijskog modela u kojem su se imperijalna struktura, islamska pravna misao i lokalni identiteti prožimali, ostavljajući trag u razvoju modernih balkanskih društava.


Literatura:


bottom of page