Šehid Šejh İskilipli Âtıf Hodža, Život, djelo i kontroverze

Uvod

Šejh İskilipli Mehmed Âtıf Hodža (1875–1926) predstavlja jednu od najozbiljnijih figura u intelektualnoj i političkoj historiji ranog perioda Republike Turske, bio je islamski učenjak, pisac, pedagog čiji su stavovi o modernizaciji, zapadnjačkim utjecajima i identitetu muslimanskog društva doveli do njegove političke marginalizacije i na kraju do smrtne presude i pogubljenja od strane turskih vlasti. 

Ovaj rad analizira život, ideje, politički i društveni kontekst, kao i različite interpretacije Âtıf Hodžine sudbine.

Porijeklo i rana edukacija

Mehmed Âtıf Hodža rođen je 1875. godine u selu Toyhane, u okrugu Bayat (danas provincija Çorum, Turska). Prezime İskilipli ukazuje na to da je porijeklom iz İskilip regije. Bio je sin Mehmed Ali Ağe iz plemena Akkoyunlu, dok mu je majka porijeklom bila iz arapskog plemena Benî Hattâb iz Mekke. Altıf je ostao bez majke već kao beba, a odgajao ga je djed Hasan Kethüda. 

Njegovo formalno školovanje počelo je kod lokalnih hodža, a zatim je nastavio studije u İskilipu prije nego što je 1893. otišao u Istanbul s namjerom da unaprijedi svoje islamsko obrazovanje. Tamo je završio medresu 1902. godine i položio ruûs (državni) ispit za titulom muderris (predavač), nakon čega je počeo raditi u Fatih džamiji. 

Profesionalni i intelektualni razvoj

Nakon stjecanja iskustva, Âtıf Hodža je diplomirao i na Daru’l-funun Ilahijat fakultetu, a zatim je bio i profesor arapskog jezika u Kabataş stednjoj školi. Bio je aktivan pisac i autor mnogih djela, uključujući traktate o vjerskim praksama i društvenim pitanjima. Pisanjem u publikacijama poput Sebîlürreşâd i Beyanü’l-hak profilirao se ne samo kao teolog već i kao komentator religije u kontekstu suvremenih društvenih promjena. 

Osim toga, zbog svojih kritika službenih struktura medrese i učiteljskih organizacija bio je smetnja ustaljenim interesnim grupama i dva puta je bio prognan iz Istanbula, najprije u Bodrum, a zatim na Krim. Nakon povratka uslijedile su različite profesionalne smjene i učestala zatvaranja bez sudskih presuda. 

Politički i društveni kontekst

Da bi se razumio značaj Âtıf Hodže u historijskom kontekstu, ključno je razumjeti društvene i političke transformacije u Turskoj u prvim godinama Republike, naročito period između 1920. i 1926.

Reforma kao simbol modernizacije: Šapka (kapa) Devrimi

Godine 1925. Turska vlada uspostavila je Šapka Kanun (Zakon o kapi), koji je uveo nošenje evropskih kapa inšešira kao obavezne muške kape, te zabranio tradicionalne kape poput fesa i turbana. Ova reforma, predstavljala je simboličan korak u procesu sekularizacije i vesternizacije turskog društva. 

Promjena nošnje imala je šire ideološke implikacije, simbolizirala je diskontinuitet s osmanskim islamskim identitetom i afirmisanje sekularne, zapadnjačke vizije naroda. Upravo ovaj kontekst omogućava razumijevanje zbog čega je rasprava o šeširu i “slijeđenju zapada” dobila toliki politički naboj.

Uloga İstiklal Mahkemeleri (Nezavisnih sudova)

Uvođenjem zakona o održavanju reda (Takrir-i Sükûn i Hıyanet-i Vataniye) 1925. osnovani su posebni sudovi, İstiklal Mahkemeleri, s širokim ovlastima za procesuiranje onih koji su smatrani prijetnjom državnoj stabilnosti ili političkim reformama. Ovi sudovi su mogli djelovati izvan uobičajenih pravnih procedura i često su donosili teške kazne, uključujući smrtnu. 

Djela, ideje i teološke pozicije Âtıf Hodže

„Frenk Mukallitliği ve Şapka“ - glavno djelo

Jedno od najpoznatijih djela Âtıf Hodže je „Frenk Mukallitliği ve Şapka“ (Doslovno: Zapadnjačko oponašanje i šešir), štampano 1924. U tom djelu Hodža kritizira „bezosjećajnu imitaciju zapada“ i poziva muslimane da čuvaju svoj identitet i da se ne poistovjećuju s nemoralnim i profanim elementima zapadne kulture, uključujući i odjeću. 

U ovom djelu, on poziva na distinkciju između muslimanskog imidža i zapadnjačkih utjecaja, temeljeći svoje argumente na islamskom pravnom tumačenju te snažnoj hermeneutici hadisa o tome da se muslimani ne trebaju pretvarati da su pripadnici drugih kultura ili naroda. 

U širem smislu djela Âtıf Hodže odražavaju kritičku refleksiju o modernizaciji, iako nije odbacivao korisne aspekte zapadne tehnologije i znanja, on je bio protiv asimilacijskog modela “slijepog vesterniziranja” koji bi ugrozio temeljne vjerske vrijednosti i identitet turskog naroda.

Suđenje i sudska procedura

Prvo suđenje, Giresun

Nakon rastućih napetosti zbog „šešir zakona“ i distribucije njegovih djela, Atif Hodža je 1925. uhapšen i doveden pred sud Giresun İstiklal Mahkemesi. To suđenje rezultiralo je oslobodilačkom presudom, jer se utvrdilo da je djelo napisano prije stupanja zakona na snagu, zbog čega se ne može retroaktivno kriminalizirati. 

Drugo suđenje i smrtna kazna

Usprkos prvom oslobađanju, Atif Hodža je ponovo uhapšen i deportiran u Ankaru, gdje je 26. januara 1926. pred istim sudom ponovo suđen. Za razliku od prvog suđenja, ovaj put teretili su ga ne samo za djelo, nego i za politički kriminal, uključujući navode o pripadnosti ili podršci vođama opozicije, te poticanje otpora protiv državnih reformi. Sud je presudio da se odrekne prava na odbranu, nakon čega je osuđen na smrt, a presuda je izvršena 4. februara 1926. godine, vješanjem. 

Ovaj tok događaja, dvostruko suđenje, oslobađanje, pa ponovno hapšenje i smrtna kazna, ostavlja duboko pitanje o zakonitosti i motivima ovog postupaka.

Historiografske interpretacije i debate

Interpretacije događaja, djela i presude Âtıf Hodže u historiografiji su raznovrsne i ponekad polarizirane. Perspektiva „žrtve represije“, neki autori tvrde da je Hodža postao meta represivnog jednopartijskog režima, posebno kroz djelovanje İstiklal Mahkemeleri, koji su se koristili zakonskim okvirima kao sredstvom političke eliminacije disidenata. Perspektiva „političkog protivnika“, drugi naglašavaju da je njegova uloga u organizaciji Tealî-i İslâm (ili Cemiyet-i Müderrisîn) i širenje stavova koji su mogli podrivati nacionalni pokret doprinijela optužbama protiv njega. Debata o pravnom aspektu, neki historijski izvori ukazuju da je u Giresunu bilo jasno da se njegovo djelo ne može retroaktivno kriminalizirati, ali drugi naglašavaju da je politički kontekst suđenja u Ankari omogućio da se zakonski okviri interpretiraju u korist teških kazni. 

Zaključak

Šejh İskilipli Mehmed Âtıf Hodža ostaje ugledni islamski učenjak i intelektualac, čije su ideje bile usmjerene očuvanju religijskih vrijednosti u doba brzih društvenih promjena, ali je također bio i politički akter, čija su učenja i organizacijski rad izazvali reakcije države koja je težila agresivnoj sekularizaciji i vesternizaciji društvenog identiteta turskog naroda.

Njegovo suđenje i smrt otvaraju pitanja o prirodi političkih suđenja, ulozi državne ideologije u pravnom sistemu, te granicama tolerancije prema vjerskoj i političkoj opoziciji u periodima velikih društvenih transformacija.

Ertan Č., dip. isl. nauka

Literatura:

- TDV İslâm Ansiklopedisi

„İskilipli Mehmed Âtıf Hoca“ – Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Istanbul.-

- „İskilipli Âtıf Hoca Kimdir?“ islamveihsan.com

- Fikriyat (Albayrak Medya Grubu) „İskilipli Atıf Hoca: Tek Partili Dönemin Kurbanı“

fikriyat.com

- Orta Doğu Haber„İmanı Uğruna Canından Vazgeçen Şehit İskilipli Atıf Hoca“

ortadoguhaber.com

- Antalya Bugün „İskilipli Atıf Hoca Neden İdam Edildi?“ antalyabugun.com.tr

- Turkish News „The Great Islamic Scholar İskilipli Mehmed Atıf Hoca“ turkishnews.com