Zašto pojedini sljedbenici vehabijskog (tzv. selefijskog) pravca tretiraju Ibn Tejmijju kao nepogrešivog?!

U komunikaciji s pripadnicima savremenog vehabijskog, odnosno samoproklamiranog selefijskog pokreta, može se primijetiti izrazito naglašeno i nerijetko nekritičko uzdizanje učenjaka Ibn Tejmijje el-Harranija. On se u tim krugovima često predstavlja kao autoritet čije je razumijevanje vjere iznad razumijevanja većine klasičnih učenjaka, pa čak i iznad autoriteta ranih generacija muslimana.

Takav pristup nerijetko poprima oblik personaliziranja istine, gdje se mišljenja jednog učenjaka tretiraju kao gotovo normativna i konačna, umjesto da budu predmet naučne analize i poređenja s cjelokupnom islamskom učenom tradicijom. U pojedinim raspravama može se primijetiti da se klasična tumačenja, pa i jasni tekstualni dokazi iz Kur’ana i vjerodostojnog Sunneta, potiskuju u drugi plan kada su u suprotnosti s određenim stavovima koji se pripisuju Ibn Tejmijji.

Ovakav odnos prema bilo kojoj ličnosti u islamskoj historiji predstavlja metodološki problem. Islamska učenost počiva na principu da je svako ljudsko mišljenje, osim onoga što je potvrđeno objavom, podložno preispitivanju, kritici i mogućnosti greške. U tom smislu, nijedan učenjak, bez obzira na njegov doprinos, ne može biti smatran nepogrešivim niti postavljen iznad općeg naučnog konsenzusa i jasnih tekstualnih dokaza.

Pretjerano vezivanje za jednu ličnost može dovesti do sužavanja pogleda na bogatu i raznoliku islamsku intelektualnu tradiciju, kao i do stvaranja isključivog pristupa koji otežava objektivnu i uravnoteženu raspravu o vjerskim pitanjima.

Zdrav naučni pristup podrazumijeva poštovanje prema učenjacima, ali istovremeno i svijest da je istina vezana za dokaz, a ne za ime. Time se čuva ravnoteža između uvažavanja autoriteta i principa da je svako ljudsko razumijevanje vjere ograničeno i podložno grešci.

Zanimljivo je da se i unutar samog vehabijskog kruga može pronaći primjer koji pokazuje koliko su takve formulacije teološki osjetljive.

Prof. dr. Omer b. Saud el-‘Id, u djelu: „Bistra, čista tinta - Lekcije, situacije i pouke (dosl. “Pročišćena crna tinta”, metafora za znanje zapisano perom), poglavlje: Imam Abdulaziz ibn Baz, lekcije, situacije i pouke, navodi:

Neko je prenio izreku nekih učenjaka čiji je smisao:

„Da nismo bili obaviješteni o završetku poslanstva, rekli bismo: Ibn Tejmijje je poslanik.“

Ovu izjavu sam iznio pred učenjacima i oni su je odlučno odbacili. Zatim sam je iznio pred šejha Ibn Baza, nasmiješio se i rekao:

„Da, to ima svoje utemeljenje.”

Zatim je spomenuo hadis: „Da je poslije mene trebao biti vjerovjesnik, to bi bio Omer ibn el-Hattab.”

(Kraj citata iz knjige)

Izjava: „Da nismo bili obaviješteni o završetku poslanstva, rekli bismo: Ibn Tejmijje je poslanik”, predstavlja problematičan i teološki opasan oblik pretjerivanja (غلوّ) koji nema utemeljenja u islamskim izvorima niti u metodologiji ehli-sunnetskog vjerovanja.

U islamu je konačnost poslanstva Muhammeda ﷺ jedna od najjasnijih i najkategoričnijih osnova vjere: „Muhammed nije otac nijednog od vaših ljudi, nego je Allahov Poslanik i Pečat vjerovjesnika.” (El-Ahzab, 40)

Svaka formulacija koja čak i hipotetički dovodi nekog učenjaka u vezu s poslanstvom prelazi granice dozvoljene pohvale i ulazi u zonu opasnog teološkog izraza. Ulema je bila izuzetno oprezna čak i u pohvalama ashaba, a kamoli kasnijih učenjaka.

Ovo je oblik zabranjenog pretjerivanja prema ljudima.

Poslanik ﷺ je upozorio: „Nemojte me pretjerano uzdizati kao što su kršćani uzdigli sina Merjemina.”

Ako je zabranjeno pretjerivanje u samom Poslaniku ﷺ iznad njegovog stvarnog položaja, onda je još preče da se to izbjegne kada je riječ o bilo kojem učenjaku. Ovakva izjava stvara dojam da se nečiji nivo znanja ili utjecaja poredi sa božanskim izborom i objavom, a to su dvije potpuno različite kategorije. Poslanstvo je Allahova objava i nepogrešivost u dostavi vjere, učenjak je čovjek koji može biti u pravu i u grešci.

Ibn Tejmijje nije bio nepogrešiv, i bio je predmet ozbiljne kritike njegovih neortodoksnih stavova.posebno u pitanjima akaida (vjerovanja). Među onima koji su mu oštro odgovorili bili su učenjaci poput, Takiuddina es-Subkija, Ibn Hadžer el-Hejtemija, Ibn Džema‘a, i stotina drugih imama ehli sunneta. To jasno pokazuje da u islamskoj tradiciji nije postojao konsenzus o njegovim stavovima, niti je ikada smatran autoritetom, posebno bez reške.

U nekim savremenim pravcima, poput vehabizmu, kvazi-selefizmu, došlo je do pretjeranog idealiziranja Ibn Tejmijje, gdje se njegovo mišljenje tretira kao mjerilo istine, njegova tumačenja stavljaju iznad klasičnih škola (mezheba) ehli sunneta i većine učenjaka. Kritika njega doživljava kao napad na samu vjeru. To je opasna pojava jer islam ne poznaje „svete nepogrešive učenjake”!

Imam Malik je rekao: „Od svakog se uzima i odbacuje govor, osim stanovnika ovog kabura.” (i pokazao na kabur Poslanika ﷺ)

Islamski pristup je jasan, poštujemo učenjake. Koristimo se njihovim znanjem. Ali niko poslije Poslanika ﷺ nije bez greške, niti se smije uzdizati do nivoa koji pripada samo Allahovim poslanicima!

Redakcija