top of page
Search

Hanbelijski mezheb kroz historiju

  • Writer: Hanefijski mezheb
    Hanefijski mezheb
  • 3 days ago
  • 9 min read

Imam Ahmed b. Hanbel, r.a., i formiranje hanbelijskog mezheba


Imam Ahmed b. Hanbel (u. 241/855) bio je jedan od najznačajnijih učenjaka ranog sunijskog islama i osnivač hanbelijskog mezheba. Iako je u kasnijoj tradiciji njegovo ime najčešće povezano s hanbelijskom pravnom školom i eserijskim teološkim pristupom, njegovo obrazovanje i intelektualno formiranje duboko su ukorijenjeni u širem pravnom i hadiskom miljeu svoga vremena, naročito u okviru hanefijske pravne tradicije.


Ahmed b. Hanbel je sticao znanje kod brojnih istaknutih učenjaka, među kojima posebno mjesto zauzimaju Ebū Jūsuf Jaʿkūb b. Ibrāhīm i Muḥammed b. el-Ḥasan eš-Šejbani, dvojica najznačajnijih učenika imama Ebū Ḥanīfe i ključnih sistematizatora hanefijskog mezheba. Kroz njih, Ahmed b. Hanbel je usvojio ranu pravnu metodologiju, poznavanje kijāsa, pravnu argumentaciju i svijest o institucionalnoj dimenziji fikha i akaida, iako će kasnije razviti vlastiti, strožije tekstualno utemeljen pristup.


Hanbelijski mezheb, od samog svog nastanka, predstavljao je brojčanu manjinu u islamskom svijetu. Za razliku od hanefijskog, malikijskog i šafijskog mezheba, koji su rano dobili snažnu institucionalnu i državnu podršku u različitim regijama, hanbelijski mezheb se razvijao sporije, oslanjajući se prvenstveno na učenjake, porodične loze i lokalne obrazovne mreže. Ovaj manjinski status zadržao je kroz gotovo čitavu islamsku historiju. I u savremenom periodu, hanbelijski mezheb čini procentualno vrlo mali dio ukupne sunijske populacije, uprkos njegovom intelektualnom utjecaju i centralnom mjestu u određenim regionalnim i historijskim kontekstima. Njegov značaj stoga ne proizlazi iz brojnosti sljedbenika, već iz dubine njegovog pravnog i teološkog doprinosa klasičnoj sunijskoj islamskoj tradiciji.


Hanbelijski mezheb historijski je bio dominantna pravna škola među arapskim populacijama pustinjskih i graničnih područja islamskog svijeta, naročito u Arabiji, Siriji (Šām), Iraku, Jordanu, Sinaju i Omanu. Za razliku od urbanih mezheba koji su se razvijali primarno kroz imperijalne institucije, hanbelijska škola formirala se putem učenih porodica, ribāṭ-institucija, medresa te mreža koje su povezivale pustinjske i urbane sredine. To joj je dalo prepoznatljiv karakter utemeljen na tekstualnoj rigoroznosti.


Hanbelije u Siriji, geografija, akaid (doktrina) i raznolikost


Historijski gledano, hanbelije u Siriji nikada nisu bile brojčano dominantne, ali su imale značajan intelektualni utjecaj. Bile su i geografski i teološki raznolike:


Damask i južna Sirija:


Pretežno su slijedili eserijski–mufavviḍ pristup u akaidu, potvrđujući Božija svojstva bez ulaženja u pitanje njihove kakvoće (bilā kayf).


Sjeverne i istočne regije (Homs, Hama, Alep, Idlib, Tall Abjad i sirijska pustinja):


Pretežno eserijski–musbit pristup, koji potvrđuje svojstva onako kako su navedena u tekstovima, bez teʾvīla (figurativnog tumačenja), uz istovremeno odbacivanje tašbīha (antropomorfizma).


Ova razlika predstavlja metodološku varijaciju unutar jedinstvenog eserijskog okvira, a ne sektašku podjelu.


Katastrofa 1258. godine: opsada Bagdada


Mongolsko razaranje Bagdada (656. h.g. / 1258. m.g.) predstavljalo je civilizacijski lom za sunijski islam, a posebno razarajući udarac za hanbelijski mezheb. Bagdad je bio jedno od dva glavna hanbelijska uporišta (drugo je bilo u Palestini). Posljedice opsade uključivale su, masovno ubijanje hanbelijskih učenjaka, raspad nastavnih krugova (halki), spaljivanje i gubitak neprocjenjivih rukopisa.


Među djelima koja su izgubljena ili djelimično izgubljena nalaze se:


  • komentar Sunena et-Tirmizija, Ibn Redžeba el-Hanbelija,

  • zbirke fikha i fetvi Ibn Kāḍī al-Džebela,

  • akaidska djela Ibn Ḥamdāna,

  • spisi Ibn Tamīma i drugih.


Ipak, hanbelijski mezheb je preživio. Kasniji učenjaci, naročito al-Mirdāvī, često citiraju ova izgubljena djela, što ukazuje na postojanje, djelimičnih rukopisa, sekundarnih citata, prenošenja znanja putem učitelj–učenik lanca (seneda). Ovo potvrđuje važnu činjenicu da gubitak rukopisa ne znači i gubitak tradicije.


Migracija u Šām i centralna uloga porodice Kudāme


Preživjele hanbelije migrirale su prema zapadu, u Bilād eš-Šām, gdje je hanbelijski mezheb već imao uporišta. Porodica Kudāme (el-Makdisī) predstavljala je ključni oslonac hanbelijskog mezheba gotovo četiri stoljeća. Njihov utjecaj obuhvatao je Palestinu, Damask i šire područje.


Krstaški ratovi i uspon Ṣāliḥijje


Tokom krstaških ratova, kada je Palestina destabilizirana, porodica Makdisī preselila se u Damask, gdje je osnovala, četvrt Ṣāliḥijja i Medresu al-ʿUmerijja. Ova medresa kasnije je postala poznata kao mjesto gdje je imam en-Nevevī studirao i Ibn esl-Ṣalāḥ predavao. Iako su kasnije u njoj dominirali šafijski učenjaci, njen temeljni hanbelijski karakter često se zanemaruje. U tom okruženju cvjetali su hanbelijski fikh, hadis i eserijska teologija.


Osmanski pravni pluralizam i izbor hanefijsko-maturidijskog okvira


Osmansko carstvo karakterizirao je izražen oblik sunijskog pravnog pluralizma. Država je priznavala legitimnost sva četiri sunijska mezheba i omogućavala njihovo prisustvo u obrazovanju, vjerskom životu i lokalnoj pravnoj praksi. Ipak, u institucionalnom i administrativnom smislu, Osmansko carstvo je usvojilo hanefijski mezheb u fikhu i maturidijsku teološku školu kao svoj službeni pravno-doktrinarni okvir. Ovaj izbor nije značio negiranje drugih mezheba, već je predstavljao administrativnu standardizaciju unutar složenog imperijalnog sistema.


U praksi, lokalne zajednice su imale mogućnost rješavanja porodičnih, vakufskih i drugih pravnih pitanja u skladu s mezhebom koji je historijski bio zastupljen na tom području. Imami druhih mezheba nastavili su djelovati u različitim regijama carstva jer je mezhebska ali i konfesionalna raznolikost bila dio osmanskog pravnog i obrazovnog pejzaža, iako pod krovnom državnom jurisdikcijom.


Hanefijska pravna škola bila je posebno pogodna za imperijalni kontekst zbog razvijene pravne metodologije, opsežne sudske prakse i fleksibilnosti u primjeni pravnih načela u administrativno raznolikim sredinama. Do osmanskog perioda već je raspolagala velikim korpusom pravne literature, dugom tradicijom institucionalne primjene i širokom geografskom rasprostranjenošću.


Sličan obrazac može se uočiti i u ranijim islamskim državnim formacijama. Iako je odnos prema mezhebima varirao zavisno od epohe i političkog konteksta, hanefijska pravna tradicija često je imala snažno prisustvo u administrativnim i sudskim strukturama velikih muslimanskih država, uključujući periode abasidske vlasti, seldžučke političke formacije, kao i u turko-perzijskim i indo-muslimanskim imperijalnim okruženjima. To je u velikoj mjeri bilo povezano s njenom ranom sistematizacijom, razvijenom pravnom teorijom i pogodnosti za državnu pravnu praksu.


Egipat, zlatno doba hanbelijske komentatorske literature


Paradoksalno, najveća ekspanzija hanbelijske pravne literature dogodila se izvan njenih izvornih područja, posebno u Egiptu, putem hanbelija iz Šāma koji su se tamo preselili.


Među ključnim ličnostima su: Ibn al-Naǧǧār, al-Buhūtī, Marʿī al-Karmī, al-Halvatī.


U Egiptu su sistematizirani temeljni tekstovi, umnoženi komentari (šurūḥ), mezheb dostigao svoju najrafiniraniju pravničku formu. Velik dio onoga što se danas smatra „klasičnim hanbelijskim fikhom“ sačuvan je upravo kroz ovu egipatsku fazu.


Safavidski progon i migracije prema istoku


Usponom safavidske države u Iranu i sistematskim progonom sunija, posebno hanbelija, uništene su zajednice u Isfahanu i drugim mjestima. Kao rezultat, perzijske hanbelije migrirale su u al-Aḥsāʾ, Bahrein i Oman. Ove regije postale su nova istočna uporišta mezheba.


Nedžd i arapski preporod


Početkom 17. stoljeća (oko 1620.), hanbelijski učenjaci iz Šāma stigli su u Nedžd, šireći mezheb među beduinskim plemenima i sedentarnim populacijama. To je označilo početak najveće demografske ekspanzije hanbelijskog mezheba. Kasnija saudijska država bila je jedan od historijskih ishoda ovog dugog procesa, a ne njegov početak.


Savremeni period, očuvanje i izdavaštvo


Danas, Saudijska Arabija ima najveću hanbelijsku populaciju na svijetu, najobimnija, kritički uređena izdanja hanbelijskih djela. To uključuj očuvanje rukopisa, kritička izdanja i globalnu dostupnost djela putem interneta i digitalizacije.


Savremeni izazov, selefijski (vehabijski) pokret i marginalizacija hanbelijske mezhebske identifikacije


Iako se Saudijska Arabija danas često percipira kao savremeno središte hanbelijskog mezheba u demografskom i institucionalnom smislu, paradoksalno je da je upravo u ovom kontekstu došlo do postupnog slabljenja eksplicitne mezhebske identifikacije na globalnoj sceni. Savremeni selefijski pokret često se normativno predstavlja kao direktni povratak razumijevanju islama prvih generacija muslimana (es-selef es-ṣāliḥ). Međutim, u historiografskom i teološkom smislu, brojni istraživači ukazuju na činjenicu da se konkretni doktrinarni i metodološki okvir ovog pokreta ne oslanja ravnomjerno na cjelokupno naslijeđe ranog sunijskog islama, već je u značajnoj mjeri filtriran kroz interpretacije ograničenog broja učenjaka iz kasnijih generacija.


U teološkom smislu, selefijski diskurs se u praksi dominantno poziva na djela i stavove:


  • Ibn Tejmijje al-Ḥarrānīja (u. 728/1328),

  • Ibn Kajjima al-Dževzijje (u. 751/1350),

  • Muhammeda ibn ʿAbdulvehhāba (u. 1206/1792),


Dok se u savremenom periodu autoritet dodatno koncentrira oko učenjaka povezanih s vehabijsko-selefijskom tradicijom, kao što su:


  • ʿAbdulazīz ibn Bāz,

  • Ṣāliḥ el-Favzān,

  • i manji broj drugih savremenih učenjaka istog metodološkog kruga.


Iako su spomenuti autori nesumnjivo značajne figure unutar hanbelijsko-eserijske tradicije, njihova djela predstavljaju specifičnu interpretativnu liniju, a ne ukupnost ili konsenzus prvih generacija muslimana. Klasični sunijski islam, kako u teologiji tako i u pravu, karakterizirao je širok spektar pristupa, metodoloških nijansi i regionalnih škola mišljenja, uključujući rane pravnike, muhaddise i teologe čiji radovi nisu centralni u selefijskom kanonu.


Stoga se može tvrditi da selefijski pokret, uprkos univerzalističkoj retorici povratka „čistom“ razumijevanju selefa, u stvarnosti funkcioniše kao teološko-reformni pokret sa jasno definisanim autoritetskim korpusom, koji se oslanja na relativno uzak izbor učenjaka u odnosu na bogatu i višeslojnu intelektualnu tradiciju klasičnog sunijskog islama.


Ova redukcija autoriteta imala je dalekosežne posljedice po percepciju islamske teologije i prava u savremenom dobu, naročito u pogledu marginalizacije drugih klasičnih sunijskih teoloških škola, sužavanja metodološkog pluralizma te poistovjećivanja sunijskog „ortodoksnog“ islama s jednom specifičnom interpretativnom linijom. U tom kontekstu, selefijski pokret se ne može posmatrati kao neutralni povratak ranim generacijama, već kao moderni konstrukt koji reinterpretira islamsko naslijeđe kroz prizmu ograničenog broja kasnijih autoriteta, čime se uspostavlja novi normativni okvir unutar savremenog islamskog diskursa.


Posljedice tog procesa uključuju slabljenje javne upotrebe termina “hanbelijski mezheb” u korist općih izraza poput selefijski menhedž, smanjenje institucionalnog naglašavanja mezhebske taqlīd-pripadnosti u obrazovnim programima i percepciju izvan regije da je hanbelijski mezheb „apsorbiran“ u širi selefijski diskurs.


Time je došlo do svojevrsne paradoksalne situacije, dok su temeljni pravni obrasci u velikoj mjeri ostali hanbelijskog porijekla, sam mezheb kao samosvjesna pravna škola izgubio je vidljivost u globalnom akademskom i tradicionalnom mezhebskom diskursu.


Ovaj fenomen posebno je izražen u Saudijskoj Arabiji, gdje su sudska praksa, fetvanske institucije i tradicionalni kurikulumi postepeno odstupali od hanbelijskog pravnog okvira. Kao rezultat toga, u savremenoj percepciji, naročito izvan arapskog svijeta, hanbelijski mezheb se često pogrešno poistovjećuje isključivo s selefijskim odnosno vehabisjkim pokretom, dok se njegova bogata klasična pravna i komentatorska tradicija potiskuje u drugi plan. Stoga se može govoriti ne o nestanku haneblijskog mezheba u pravnom smislu, već o njegovoj identitetskoj i terminološkoj marginalizaciji u modernom religijskom diskursu.


Klasični hanbelijski mezheb nasuprot savremenom selefijsko-vehabijskom diskursu


Tvrdnja da savremeni selefijsko-vehabijski pristup predstavlja autentični nastavak klasične hanbelijske teologije i prava ne može se održati pred izvorima same hanbelijske tradicije. Naprotiv, ključni tekstovi i izjave utemeljitelja hanbelijskog mezheba jasno pokazuju radikalan diskontinuitet između klasične hanbelijske ortodoksije i savremenog selefijsko-vehabijskog diskursa, naročito u pitanjima Božijih svojstava i pravne metodologije.


Imam Ahmed b. Hanbel (u. 241/855), čije se ime često instrumentalizira u savremenim polemikama, izričito je insistirao na apsolutnoj transcendenciji Allaha (tenzīh) i strogom suzdržavanju od bilo kakvih tjelesnih ili prostorno-kategorijalnih implikacija. Njegov princip vjerovanja sažet je u čuvenom stavu, koji hanbelijski izvori dosljedno prenose u značenju:


“Allah se opisuje samo onako kako je Sebe opisao u Kur’anu ili kako Ga je opisao Poslanik. Ne prelazi se granica teksta, ne postavlja se pitanje ‘kako’, i ne uspostavlja se sličnost.”


U drugoj predaji, Ahmed b. Hanbel još oštrije povlači granicu prema antropomorfizmu, izjavljujući da se o Allahu ne govori putem granica, krajeva, tjelesnosti ili prostorne određenosti, jer su takve kategorije svojstvene stvorenjima, a ne Stvoritelju. Ovakvi stavovi jasno isključuju bilo kakav diskurs koji vodi ka mudžessimskim ili mušebbihskim zaključcima, čak i kada su oni prikriveni formalnim negiranjem tešbīha (poistovjećivanja).


Ovu istu liniju, bez ikakve dvosmislenosti, sistematizira Ibn Kudāme el-Makdisī (u. 620/1223), jedan od najautoritativnijih klasičnih hanbelijskih pravnika i teologa. U svom djelu Lumʿat el-Iʿtikād, koje je stoljećima smatrano standardnim hanbelijskim akaidskim tekstom, Ibn Kudāme izričito naglašava da se Božija svojstva:


“potvrđuju bez tumačenja (taʾvīl), bez poistovjećivanja (tešbīh), bez određivanja kakvoće (takjīf) i bez uspoređivanja sa stvorenjima.”


Još značajnije, Ibn Qudāma upozorava da **doslovno razumijevanje koje proizvodi predstavu o tjelesnosti ne predstavlja slijeđenje selefa, već devijaciju od njihovog puta**, jer su se rane generacije upravo odlikovale epistemološkom suzdržanošću i sviješću o granicama ljudskog jezika pred Božijom stvarnošću.


U tom svjetlu, savremeni selefijsko-vehabijski diskurs, koji insistira na rigidnom literalizmu, a istovremeno proizvodi semantički prostor u kojem pojmovi poput “uzvišenosti”, “smjera”, “doslovnog uzdizanja” ili “realnog svojstva” funkcionišu bez klasičnih ograničenja, predstavlja teološki zaokret, a ne kontinuitet. Činjenica da se takav diskurs formalno ograđuje od termina tešbīh i tedžsīm ne mijenja njegovu suštinu, jer klasični hanbelijski autoriteti nisu sudili samo po terminima, već po nužnim implikacijama (lavāzim) izgovorenoga.


Jednako ozbiljan raskid prisutan je i u pravnoj sferi. Klasični hanbelijski fikh, kakav nalazimo kod Ibn Kudāme, el-Mirdāvija i Ibn Redžeba, bio je strogo metodološki utemeljen, hijerarhijski strukturiran i svjestan vlastitih granica. Suprotno tome, savremeni selefijsko-vehabijski pristup često se odlikuje proizvoljnim kombinovanjem pravnih mišljenja, zaobilaženjem mezhebske metodologije, delegitimizacijom klasičnog autoriteta bez zamjenskog sistema te fragmentacijom normativnog diskursa.


Ovakva praksa ne predstavlja obnovu ranog islama, već njegovu epistemološku dezintegraciju, s direktnim posljedicama po stabilnost zajednica i razumijevanje vjere među muslimanima.


Na osnovu klasičnih izvora, jasno je da su hanbelije, jednako kao ešʿarije i maturidije, djelovale unutar zajedničkog sunijskog ortodoksnog horizonta i zajedno činile Ehlu sunnet vel-džemāʿat. Savremeno selefijsko-vehabijsko učenje, u mjeri u kojoj normalizira antropomorfne implikacije i razgrađuje klasični pravni poredak, izlazi iz tog historijski uspostavljenog okvira, bez obzira na retoričko pozivanje na selef ili hanbelijsku tradiciju.


Priredio: Ertan Č., dip. isl. nauka


Literatura:




bottom of page