Pojam ulu-l-emra (onih koji imaju vlast, autoritet) kod imama Ebu Mesur el-Maturidija

Pojam ulu-l-emra kod imama Ebu Mensur el-Maturidija

Ertan Č., dip. isl. nauka

Sažetak

U ovom radu razmatra se kako je imam Ebu Mensur el-Maturidi, umro 333. godine po hidžri, odnosno 944. miladijske godine, razumijevao pojam ulu-l-emr, koji zauzima značajno mjesto u historiji islamske misli. Predstavljaju se različita mišljenja o značenju ovog izraza, osobama koje obuhvata, uslovima koje treba ispunjavati i granicama pokornosti ulu-l-emru, s ciljem da se utvrdi Maturidijev pristup ovom pojmu. Maturidi prihvata značenja koja su mu prethodila, ali se posebno usredsređuje na značenje vladara i učenjaka, naročito učenjaka. Naglašava nužnost pokornosti te navodi posebne osobine koje trebaju posjedovati oni koji obavljaju ovu dužnost, među kojima su bogobojaznost, sposobnost izvođenja zaključaka i pronicljivost. U radu se ističe da bi pojam ulu-l-emra, pored vladara i učenjaka na koje je ukazao imam Maturidi, danas mogao obuhvatiti i stručne, bogobojazne osobe koje posjeduju znanja iz prirodnih i drugih pozitivnih nauka, kao i osobe koje zauzimaju odgovorne upravljačke položaje. Pokornost tim osobama nužna je u jasno određenim granicama i pod određenim uslovima.

Ključne riječi: kelam, Maturidi, ulu-l-emr, vladari, učenjaci, pokornost, akida, akaid.

Uvod

Pojam ulu-l-emr prisutan je u raspravama još od ranog perioda islamske historije. Nakon smrti Božijeg Poslanika, u vrijeme prvih halifa, ovaj pojam shvatan je i kao oznaka za vojskovođu i kao oznaka za osobu koja upravlja državom, odnosno halifu. Oko njegovog značenja vodile su se rasprave. U njima su se tražili odgovori na pitanja o nužnosti ulu-l-emra, njegovim dužnostima i osobinama, pokornosti ulu-l-emru te uslovima pod kojima se ta pokornost zahtijeva. Budući da se ovaj pojam odnosi na upravljanje, razmatra se u okviru politike, u vezi s imametom i hilafetom. Ipak, ulu-l-emr ne odnosi se samo na državnu upravu. Pored vojskovođa, njime se obuhvataju i učenjaci te ugledni članovi društva. Stoga pojam ulu-l-emr, s obzirom na upravljanje, pripada području islamskog prava, dok pitanje obima pokornosti spada i u predmet interesovanja kelama. Polazeći od toga, kelamisti su iznosili različita mišljenja.

Ulu-l-emr se u ranijim vremenima obrađivao u djelima koja su se bavila politikom, hilafetom i srodnim pitanjima. U savremenom periodu, naročito u Bosni i Hercegovini i širem regionalnom akademskom prostoru, o tim se pitanjima govori posredno, kroz doktorske i magistarske radove te članke o politici, imametu i hilafetu. Ipak, ulu-l-emr se uglavnom razmatra u okviru pitanja politike, imameta i hilafeta. Kao primjeri mogu se navesti doktorski rad Maksuta Četina pod naslovom Političko shvatanje maturidizma, odnosno njegovo razumijevanje hilafeta i imameta, doktorski rad Mehmeta Saliha Gečita Rasprave o politici i imametu u islamskom kelamu, magistarski rad Maksuta Četina Maturidijev pristup fenomenu politike u svjetlu Tevilatu-l-Kur'ana te članak Mehmeta Šaše o istaknutim načelima upravljanja u političkom mišljenju imama Maturidija. Među radovima koji se neposredno bave pojmom ulu-l-emr mogu se navesti magistarski rad Siddika Bajsala pod naslovom Pojam ulu-l-emr i članak Šabana Alija Duzguna De facto politički autoritet do legitimne političke vlasti: Maturidijevo pojmovno određenje ulu-l-emra.

Cilj ovog rada jeste predstaviti pristup imama Maturidija pojmu ulu-l-emr. Zbog toga se nastoji utvrditi kako je imam Maturidi razumijevao i tumačio ovo pitanje te koje je uslove smatrao nužnim za ulu-l-emr. Osnovni izvor u razmatranju teme njegovo je djelo Tevilatu-l-Kur'an. Potrebno je napomenuti da u drugom sačuvanom Maturidijevom djelu, Kitabu-t-tevhid, koje sistematski obrađuje većinu pitanja kelama, nisu izdvojena zasebna poglavlja o hilafetu, imametu i ulu-l-emru niti se ta pitanja neposredno razmatraju. Ipak, autor na različitim mjestima iznosi mišljenja koja se odnose na ovu temu, pa će se, prema potrebi, koristiti i Kitabu-t-tevhid.

1. Pojam ulu-l-emr u Kur'anu i hadisu

Ulu-l-emr se, budući da se odnosi na upravljanje, obično razmatra u okviru političkih pojmova. U Kur'anu se riječ politika ne pojavljuje izričito u savremenom značenju, ali su pitanja koja čine njen sadržaj obuhvaćena propisima i načelima koje Kur'an donosi. Islamski mislioci saglasni su da Kur'an ne predlaže unaprijed do kraja definisan određeni politički model. Međutim, oni ne prihvataju ni tumačenje prema kojem Kur'an zanemaruje politička pitanja, uopće ih ne obrađuje ili ne postavlja načela koja se odnose na područje politike.1 Iako Kur'an neposredno ne određuje oblik, strukturu, temeljna načela i način djelovanja političkog sistema, on donosi smjernice o njegovom sadržaju i funkcijama.

Kur'an muslimanima nalaže dužnosti i odgovornosti čije ostvarivanje podrazumijeva postojanje države. Među njima su zaštita i odbrana muslimanske zemlje, rješavanje sporova među muslimanima, primjena kaznenih mjera kada je potrebno, održavanje javnog reda te utvrđivanje i provođenje finansijskih i ekonomskih mjera. Bez države nije moguće izvršiti sve navedene zadatke. Kur'an se, dakle, prvenstveno bavi onim što država treba činiti, a ne oblikom u kojem treba biti organizovana. Budući da su njene funkcije važnije od upravnog oblika, prema kur'anskom učenju državno uređenje može imati različite oblike. Struktura politike i oblik vlasti u islamu nalikuju vanjskom omotaču, dok su poslovi koje vlast treba obavljati njihova suština. Omotač se može mijenjati u skladu s vremenom i potrebama, ali suština ostaje nepromijenjena.2

Među temeljnim kur'anskim načelima koja se odnose na ovo pitanje nalaze se rješavanje zajedničkih poslova muslimana međusobnim savjetovanjem,3 pravedno i pravično presuđivanje među ljudima,4 pokornost nosiocima ovlaštenja5 te povjeravanje emaneta onima koji su za njih dostojni.6 Ova načela predstavljaju primjere općih političkih smjernica Kur'ana.7 Budući da se priroda političkog uređenja mijenja, Kur'an najprije određuje opća pravila koja ljudi mogu prihvatiti i primjenjivati u različitim vremenima i na različitim mjestima, a potom ljudima prepušta pravo da, u okviru tih pravila, uređuju konkretna pitanja.8

Iz toga se može zaključiti da se pojmovi hilafet i imamet u Kur'anu ne pojavljuju,9 iako se pojavljuje riječ halifa.10 Pojam ulu-l-emr spominje se u dva ajeta, u suri En-Nisa, 4:59 i 4:83. Budući da će njihovo tumačenje biti predstavljeno u nastavku rada, ovdje se neće posebno razmatrati. U hadiskim zbirkama, pored riječi hilafet, nalaze se i izrazi halifa, imam i emir. Njima se označavaju državnik, upravitelj i vođa, čime su postavljeni temelji za njihovu kasniju terminološku upotrebu.11 U hadiskim izvorima obrađuju se propisi hilafeta i imameta, porijeklo imama iz plemena Kurejš, uslovi valjanog imameta, dužnosti imama, negativne strane položaja emira, nužnost pokornosti imamu i emiru, pomoćnici imama i emira, pravedne halife i načini davanja prisege njima.12

Potrebno je naglasiti da praksa Božijeg Poslanika, koji je pored poslanstva obavljao i dužnost državnog poglavara, predstavlja značajnu riznicu saznanja o politici.13 Postupci i preporuke Božijeg Poslanika, sallallahu alejhi ve sellem, i u pitanjima politike slijede opći okvir koji je postavio Kur'an. Njegova osnovna zadaća bila je dostavljanje objave, njeno pojašnjenje i donošenje propisa.14,15 Zbog toga je utvrđivao opće smjernice političkog djelovanja i ukazivao na to kako treba postupati, ali nije imenovao nasljednika koji bi nakon njega postao halifa. To pokazuje da su njegovi postupci bili u skladu s okvirom koji je postavio Kur'an. Prema tome, i Kur'an i Božiji Poslanik utvrđuju opća pravila koja se odnose na politiku, dok muslimanima prepuštaju da, unutar tih pravila i u skladu s vremenom i okolnostima, razvijaju metode rješavanja pojedinosti.

2. Pojam ulu-l-emr u kelamskim izvorima

Za života Božijeg Poslanika nije došlo do političke ili upravne krize. Međutim, nakon njegove smrti pojavili su se različiti postupci i pokušaji među ashabima da se izabere vođa koji će upravljati muslimanima. Događaji i rasprave koje su iz toga proizašle uglavnom su se razvijali oko pitanja imameta i hilafeta.16 S vremenom su politika, upravljanje, hilafet, imamet i, naposljetku, ulu-l-emr postali predmet ozbiljnih rasprava među muslimanima. Te rasprave postepeno su otvorile prostor za nastanak različitih intelektualnih pravaca i mezheba.17 Pojavljivanje različitih stavova i u političkoj sferi dovelo je do toga da se ova pitanja neprekidno razmatraju i kao problemi kelama.

Ipak, kako će se vidjeti u analizi načina na koji imam Maturidi u djelu Tevilatu-l-Kur'an tumači ajete u kojima se pojavljuje pojam ulu-l-emr, rasprave se u većini kelamskih djela ne usredsređuju toliko na sam pojam koliko na pitanja imameta i hilafeta. Ta pitanja obrađuju se u zasebnim poglavljima, u kojima se opširno razmatraju nužnost imameta, uslovi za imama, njegovo imenovanje, dužnosti, pokornost imamu, trajanje mandata i mogućnost smjene.18

Nakon ovog kratkog prikaza političkih pitanja, upravljanja, hilafeta i imameta, koja čine pozadinu pojma ulu-l-emr, potrebno je naglasiti da se u kelamu politički upravitelj, osim izrazom ulu-l-emr, označava i pojmovima hilafet i imamet. U Kur'anu se riječ halifa, odnosno hilafet, ne upotrebljava u političkom smislu u kojem se razmatra u kelamskim poglavljima o imametu.19 Uglavnom se odnosi na stvaranje čovjeka, njegov položaj među drugim stvorenjima i smjenu ljudi i ljudskih zajednica kroz vrijeme.20 Budući da bi razmatranje pojmova imamet, halifa i njihovih sinonima, kao i pristupa različitih kelamskih škola tim pitanjima, previše proširilo ovaj rad, upućuje se na odgovarajuće izvore, dok se ovdje razmatra pojam ulu-l-emr kao pojam koji se dovodi u vezu s hilafetom i imametom.

3. Pojmovni okvir

3.1. Pojam ulu-l-emr

Izraz ulu-l-emr nastaje spajanjem riječi ulu, množinskog oblika riječi zu, koja označava posjedovanje, i riječi emr, koja znači posao ili zapovijed.21 Zapovijedanje podrazumijeva da osoba koja izgovara naredbu nalaže nekome ko je u nižem položaju da nešto učini. U rječničkom značenju, ulu-l-emr označava one koji imaju vlast ili pravo i ovlaštenje da naređuju.22

Budući da riječ emr obuhvata značenja posla i zapovijedanja, ulu-l-emr označava i osobe koje imaju ovlaštenja i osobe kojima su povjerene određene dužnosti. U vjerskoj terminologiji to je širok pojam koji obuhvata, prije svega, državnog poglavara i više upravne službenike, ali i osobe koje imaju društvenu odgovornost i autoritet. Srodan izraz evlija'u-l-umur, u jednini velijju-l-emr, odnosi se na ovlaštenja i upravljanje. Kada označava one koji obavljaju upravne poslove, njegovo se značenje podudara sa značenjem izraza ulu-l-emr.23 U hadisima se, kada se naređuje pokornost nosiocima vlasti, umjesto izraza ulu-l-emr češće koristi izraz zu emrikum.24

Pojam ulu-l-emr pojavljuje se u Kur'anu u dva ajeta. Prvi glasi: "O vjernici, pokoravajte se Allahu i pokoravajte se Poslaniku i onima među vama koji imaju vlast. A ako se u nečemu ne slažete, obratite se Allahu i Poslaniku, ako vjerujete u Allaha i u onaj svijet. To vam je bolje i za vas rješenje ljepše."25 U ovom ajetu jasno se navodi kome treba iskazivati pokornost, a posebno se ističe da su, u slučaju neslaganja, jedino mjerodavno uporište i vodič Allah i Njegov Poslanik, dva temeljna izvora islama. Prema jednom tumačenju, izraz ulu-l-emr može, pored državnog poglavara, obuhvatiti visoke državne upravitelje i javne službenike koji vrše državna ovlaštenja. To se povezuje s prethodnim ajetom, En-Nisa, 4:58, u kojem se naređuje da se emaneti povjere onima kojima pripadaju i da se ljudima sudi pravedno. Iako se ova naredba odnosi na sve ljude, njeni adresati mogu se posebno razumjeti kao muslimani, a još uže kao osobe i institucije koje su u ime javnosti odgovorne za povjereni im emanet i za pravdu.26,27

Drugi ajet u kojem se spominje ulu-l-emr glasi: "Kada im dođe kakva vijest, bilo da se odnosi na sigurnost ili strah, oni je razglase. A da su se s njom obratili Poslaniku i onima među njima koji imaju vlast, saznali bi od njih šta treba zaključiti iz nje. A da nije Allahove dobrote prema vama i Njegove milosti, svi biste, osim malog broja, pošli za šejtanom."28 Ovdje se ukazuje da bi muslimani, kada se suoče s problemom koji se tiče sigurnosti zajednice, trebali da ga ne šire među ljudima, nego da se obrate ulu-l-emru iz vlastite zajednice, odnosno onima koji su sposobni da iz ajeta izvode propise i zaključke. U vrijeme objave ovog ajeta ulu-l-emr možda još nije označavao zasebnu društvenu skupinu učenjaka i upravitelja, pa se izraz prije može odnositi na osobe koje poznaju određenu oblast, mogu riješiti probleme i obavljaju dužnost vojskovođe.29 To potvrđuju i predaje prema kojima je ajet objavljen u vezi s komandantom vojnog odreda,30 kao i tumačenja ranih tefsira koja će biti navedena u narednom odjeljku.

3.2. Značenja koja se pripisuju pojmu ulu-l-emr

Da bi se utvrdilo kako je imam Maturidi razumijevao ovaj pojam, potrebno je razmotriti tumačenja različitih komentatora Kur'ana. To može pomoći da se sagleda kako je Maturidi obrađivao ovu temu, kakva su značenja pojmu ulu-l-emr pripisivana prije njega, koliko je na njih bio oslonjen i kako su ga tumačili komentatori koji su djelovali poslije njega. Različita značenja mogu se sažeto predstaviti kroz sljedeće kategorije.

3.2.1. Značenje vojskovođe

Mukatil ibn Sulejman, jedan od ranih komentatora Kur'ana, u djelu Et-Tefsiru-l-kebir, tumačeći ajet En-Nisa, 4:59, navodi da se izrazom ulu-l-emr misli na Halida ibn Velida, kojeg je Božiji Poslanik imenovao za komandanta Amara i drugih ljudi i naredio im da mu budu pokorni. Tako ovom pojmu daje značenje vojskovođe. Isto značenje pripisuje i izrazu ulu-l-emr u ajetu En-Nisa, 4:83, objašnjavajući da je riječ o osobi koja komanduje vojnim odredom.31,32 Et-Taberi, umro 310. godine po Hidžri, odnosno 923. godine, prenosi predaju od Ibn Abbasa prema kojoj je ajet objavljen povodom osobe koju je Poslanik poslao kao komandanta vojnog odreda. Navodi se da je ta osoba, prema jednoj predaji, bio Halid ibn Velid, a prema drugoj Huzejfe ibn Kajs es-Sulemi.33 Time Taberi iznosi tumačenje slično Mukatilovom. Iz ovoga se može zaključiti da su rani komentatori Kur'ana ulu-l-emru pripisivali značenje vojskovođe.

Zemahšeri, umro 538. godine po Hidžri, odnosno 1144. godine, u djelu El-Keššaf, tumačeći ajet En-Nisa, 4:59, prenosi mišljenja prema kojima se ulu-l-emr odnosi na komandanta vojnog odreda.34 Ebu-l-Berekat en-Nesefi, umro 710. godine po Hidžri, odnosno 1310. godine, navodi da ulu-l-emr u ajetu En-Nisa, 4:83 može označavati osobe koje unaprijed promišljaju, predviđaju i preduzimaju potrebne mjere u ratnim okolnostima.35 I osmanski šejhu-l-islam, pravnik i komentator Kur'ana Ebu-s-Suud-efendi, umro 982. godine po Hidžri, odnosno 1574. godine, u svom tefsiru objašnjava izraz ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:83 kao pronicljive ashabe i zapovjednike koji su u stanju pravilno procijeniti teškoće i zamke u ratu, analizirati pristigle vijesti i pronaći rješenja za probleme.36 I on, dakle, ovom izrazu pripisuje značenje vojskovođe.

3.2.2. Značenje vladara i upravitelja

Pojam ulu-l-emr tumači se i kao vladari, halife i upravitelji. Taberi, pored navedenog značenja vojskovođe, navodi hadis kojim potkrepljuje mišljenje da se ulu-l-emr u ajetu En-Nisa, 4:59 prvenstveno odnosi na vladare.37 Bejdavi, umro 685. godine po Hidžri, odnosno 1286. godine, kaže da se izraz ulu-l-emr odnosi na vladare iz vremena Božijeg Poslanika i nakon njega. Dodaje da izraz obuhvata i halifu, kadiju te komandanta vojnog odreda.38 Ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:83 opisuje kao istaknute ashabe koji su pronicljivi ili kao upravitelje.39 Ebu-s-Suud izraz ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:59 tumači kao vladare koji postupaju prema istini i pravedne upravitelje, a pod tim podrazumijeva pravedne halife i one koji slijede njihov put.40

3.2.3. Značenje pravednih halifa i ashaba

Zemahšeri u tumačenju ajeta En-Nisa, 4:59 objašnjava da se ulu-l-emrom smatraju pravedne halife i oni koji slijede njihov put, daju prednost istini i naređuju ono što je ispravno, a zabranjuju ono što je suprotno tome. To su osobe koje u svom djelovanju objedinjuju postupanje u skladu s Allahom i Njegovim Poslanikom.41 Ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:83 tumači kao ugledne i istaknute ashabe ili ashabe koji su postali halife.42 Ebu-l-Berekat en-Nesefi ulu-l-emr iz istog ajeta objašnjava kao ugledne ashabe koji su pronicljivi u rješavanju različitih pitanja, čime prethodnom značenju vojskovođe pridodaje i ovaj smisao.43 Ebu-s-Suud-efendi također uulu-l-emr tumači kao ugledne i pronicljive ashabe koji mogu pravilno procijeniti ratne teškoće, zamke i pristigle vijesti te pronaći rješenja. Tako svoja tri tumačenja povezuje s ashabima.44

3.2.4. Značenje učenjaka, onih koji postižu konsenzus i predstavnika zajednice

Et-Taberi, pored značenja vojskovođe, prenosi i druga mišljenja. Izraz ulu-l-emr objašnjava kao ljude znanja i prava, one koji su stručni u vjerskim pitanjima i sposobni donositi odluke, kao i ashabe Muhammeda. Među njima su osobe koje posjeduju razum, pravno znanje i vjeru, a prema jednom tumačenju posebno se misli na Ebu Bekra i Omera.45,46 Ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:83 opisuje kao učenjake koji su osposobljeni za izvođenje zaključaka, stručnjake u vjeri i razumu te osobe koje istražuju i razlikuju istinu od neistine.47

Fahruddin er-Razi, umro 606. godine po Hidžri, odnosno 1209. godine, iznosi drugačije tumačenje navodeći da su ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:59 oni koji postižu konsenzus u skladu s Kur'anom i sunnetom.48 Kao uslov navodi da oni koji postižu konsenzus trebaju biti pripadnici ehlu-l-halli ve-l-akda, odnosno tijela ovlaštenog da izabere državnog poglavara i, kada je potrebno, razriješi ga dužnosti.49,50 U tom kontekstu kaže da je pokornost Allahu i Poslaniku obavezna, a da je, prema njegovom mišljenju, obavezna i pokornost onima koji postižu konsenzus. Pokornost zapovjednicima i državnim poglavarima, međutim, nije bezuslovno obavezna; štaviše, neki od njih mogu naređivati nepravdu, pa pokornost njima ne može biti bezuslovna. Er-Razi smatra da je ispravnije ulu-l-emr protumačiti kao one koji postižu konsenzus, jer se u ajetu pokornost Poslaniku i ulu-l-emru naređuje istim izrazom. Stoga je, prema njemu, prikladnije ulu-l-emr razumjeti kao zajednicu čiji konsenzus ne može biti pogrešan, nego kao pojedinca koji može biti grješnik ili nepravedan.51

Er-Razi ovim pristupom prednost daje zajednici u odnosu na pojedinca, jer je pojedinac podložniji greškama i grijehu. Izraz ulu-l-emr zato tumači kao kolektivni autoritet, odnosno zajednicu koja postiže konsenzus. Ipak, u objašnjenju ajeta En-Nisa, 4:83 navodi dva moguća značenja: ljude znanja i razboritog mišljenja te zapovjednike vojnih odreda. Prednost daje drugom značenju, ali prihvata i prvo jer se od učenjaka kao onih koji upozoravaju očekuje da se slijede njihova mišljenja.52 En-Nesefi ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:83 objašnjava kao ugledne ashabe, dok ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:59 razumije kao nosioce vlasti, upravitelje i učenjake.53

Muhammed Abduhu, umro 1905. godine, u svom tefsiru navodi da se ulu-l-emr u ajetima En-Nisa, 4:59 i 4:83 odnosi na ehlu-l-halli ve-l-akd među muslimanima, odnosno na osobe koje ispunjavaju određene uslove. U tu skupinu ubraja vladare, mudrace, učenjake, vojne zapovjednike i druge prvake kojima se ljudi obraćaju kada je riječ o općem interesu i svojim potrebama. Ako se oni usaglase o nekom pitanju ili propisu, treba im se pokoravati pod uslovom da pripadaju muslimanskoj zajednici i da se njihova odluka ne protivi Allahovoj naredbi i sunnetu Božijeg Poslanika koji je prenesen vjerodostojnim, široko potvrđenim predajama.54

3.2.5. Sveobuhvatno značenje

Postoje i tumačenja prema kojima izraz ulu-l-emr obuhvata sva prethodno navedena značenja. Ševkani, umro 1250. godine po Hidžri, odnosno 1834. godine, smatra da ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:59 obuhvata emire, sultane, kadije odnosno sudije i sve koji imaju šerijatsko ovlaštenje.55 Ahmed Mustafa el-Meragi, umro 1952. godine, jedan od komentatora Kur'ana iz novijeg vremena, ulu-l-emrom iz istog ajeta smatra vladare, mudrace, učenjake, vojne zapovjednike i druge prvake kojima se ljudi obraćaju kada imaju potrebe ili kada je riječ o općem interesu.56 Ulu-l-emr iz ajeta En-Nisa, 4:83 tumači kao ehlu-l-halli ve-l-akd, odnosno savjetodavno tijelo koje uključuje stručnjake iz različitih oblasti: finansija, sudstva, inženjerstva, ratovanja i drugih područja. To su osobe koje su sposobne izvoditi zaključke iz skrivenih ili nejasnih okolnosti.57

Ovaj pregled može se zaokružiti sažetim tumačenjem iz djela Kur'an na bosanskom jeziku s prijevodom i komentarom, u kojem se navodi da ulu-l-emr može značiti državnog poglavara, upravitelje koje je ovlastio on ili zajednica, zapovjednike te učenjake. Budući da ajet nalaže pokornost nosiocima vlasti iz vlastite zajednice, pod njima se podrazumijevaju određene osobe i nosioci položaja izabrani ili imenovani među onima koji su muslimani po vjerovanju i svjetonazoru. U njihovim zakonitim naredbama pokornost je Allahova naredba i vjerska dužnost. Islam traži da se u javnom i privatnom životu pokorava osobama koje imaju određene osobine, kao što su državni poglavar, glava porodice, vojskovođa, roditelji i oni koji znaju u odnosu na one koji ne znaju, odnosno učenjaci. Sve te kategorije mogu se smatrati obuhvaćenim pojmom ulu-l-emr.58 Ovim širokim tumačenjem objedinjuju se značenja navedena u različitim tefsirima i pojam se proširuje tako da obuhvati brojne oblasti.

Može se primijetiti da komentatori Kur'ana u novijem periodu ulu-l-emr sve češće tumače šire, a ne samo u uskom smislu. Umjesto jednog ili dva značenja daju sveobuhvatno tumačenje. To se može objasniti time što su koristili ranije definicije i objedinili ih. Kao što će se vidjeti u nastavku, i imam Maturidi pripisuje ulu-l-emru više značenja, pa je već u ranom periodu ovoj temi pristupao široko.

4. Ulu-l-emr kod Maturidija

4.1. Odnos između pojma ulu-l-emr i politike kod imama Maturidija te njegovo razmatranje u djelima

Prije prelaska na značenja koja je imam Maturidi pripisivao pojmu ulu-l-emr, korisno je iznijeti nekoliko zapažanja koja mogu objasniti njegov metod obrade ove teme. U kelamu se politika i upravljanje razmatraju u okviru poglavlja o imametu. Međutim, u Maturidijevim djelima ne nailazi se na izričito i neposredno određenje političkog značenja imameta i hilafeta niti na sistematski prikaz njihovog sadržaja. U njegovom sistematskom kelamskom djelu Kitabu-t-tevhid ova pitanja obrađena su posredno,59 dok u Tevilatu-l-Kur'anu Maturidi iznosi političke stavove prilikom tumačenja ajeta u kojima se spominje ulu-l-emr, ali i drugih ajeta.

Iz toga se može zaključiti da se Maturidi, iako je nastojao držati podalje od neposrednog bavljenja politikom, u svojim stavovima nije potpuno udaljio od tih pitanja. Njegov pristup ajetima i pojmovima povezanim s politikom u djelu Tevilat to jasno pokazuje. S jedne strane branio je islamski misaoni sistem od stranih ideja koje su mu bile suprotne, a s druge se suprotstavljao vjerskim i političkim skupinama čiji stavovi o politici i upravljanju nisu bili u skladu s temeljnim ciljevima Kur'ana, nastojeći zaštititi islam.60

Prema Maturidiju, potreban je imam koji će osiguravati red u društvu. Međutim, budući da Kur'an izričito ne navodi ko treba biti imam, koje osobine treba imati niti kako ga treba birati, različiti mezhebi iznosili su različita mišljenja o imametu. Prema Maturidiju, Kur'an ne sadrži tekstualni dokaz niti imenovanje imama na način na koji to tvrdi šiitsko učenje.61 Pod utjecajem političkih sukoba i nemira koji su se pojavili tokom prva tri stoljeća islama, Maturidi je politička pitanja prikazivao u vjerskom i akaidskom okviru. Ipak, njegov stav i stavove njemu sličnih mislilaca ne treba shvatati kao svrstavanje uz vlast. Njihov cilj prije je bio omogućiti muslimanima da žive u jedinstvu i zajedništvu, bez rasprava, podjela i nereda, te uspostaviti i očuvati to jedinstvo. Poput Ebu Hanife, i Maturidi se može smatrati značajnom ličnošću koja je nastojala sačuvati intelektualni i praktični mir muslimanske zajednice suočene s političkim raspravama.62

Jedan od razloga Maturidijeve udaljenosti od političke sfere mogao bi biti i to što je živio izvan glavnih centara ranog islama. Njegovo mjesto djelovanja bilo je udaljeno od središta hilafeta, u kojem su se odvijale intenzivne političke borbe, dok su u njegovom okruženju značajnije mjesto imale naučne aktivnosti. To je možda utjecalo i na njegov pristup. Činjenica da u svom djelu nije izdvojio imamet i hilafet kao samostalno poglavlje može se, na prvi pogled, objasniti tradicionalnim sunijskim shvatanjem prema kojem imamet nije jedan od temelja vjerovanja. S druge strane, izostanak zasebnog poglavlja može se razumjeti i kao posredan, praktičan odgovor na šiitsko stanovište o ovom pitanju.63

Prema tome, iz Maturidijevih djela može se zaključiti da se on nije neposredno bavio političkim pojmovima niti se zadržavao na promjenjivim i dnevnim političkim pitanjima. Kada bi to bilo potrebno, pitanja je obrađivao posredno, kao u slučaju ulu-l-emra, oslanjajući se na vjerske temelje te ih tumačeći racionalno i logički, bez ulaženja u političke polemike.

4.2. Značenja koja imam Maturidi pripisuje pojmu ulu-l-emr

U prethodnom pregledu, oslanjajući se na nekoliko tefsira, ukratko su predstavljeni pristupi učenjaka pojmu ulu-l-emr. Sada je potrebno razmotriti značenja koja mu pripisuje Maturidi i utvrditi prihvata li značenja koja su se pojavila u ranijim tumačenjima. U djelu Tevilatu-l-Kur'an, komentarišući dva kur'anska ajeta u kojima se spominje ulu-l-emr, Maturidi navodi različita tumačenja izraza iz ajeta En-Nisa, 4:83: zapovjednici vojnih odreda, učenjaci, pravnici, dobri ljudi, pravnici koji su sposobni izvoditi zaključke te Ebu Bekr, Omer, Osman, Alija i nosioci vlasti.64 Najprije ukazuje na to da među tumačima postoji neslaganje, a zatim se poziva na prethodni ajet: "Kada ljudima sudite, da pravedno sudite."65 Smatra da ovaj ajet upućuje na to da se ulu-l-emr odnosi na vladare, jer Allah u prvom ajetu naređuje sudijama da postupaju pravedno, a podanicima da ih slušaju i slijede njihove presude i naredbe.66 Tako Maturidi ulu-l-emr prvenstveno povezuje s vladarima i upraviteljima te naglašava da pravednost prije svega treba biti osobina onih koji se nalaze na položaju vlasti.

Ipak, važno je napomenuti da Maturidi, odmah nakon značenja vladara, spominje i učenjake. Kada tumači ajet: "Neka se po nekoliko ljudi iz svake zajednice njihove potrudi da se upute u vjerske nauke i neka opominju svoj narod kada mu se vrate, da bi se Allaha pobojali",67 navodi da izraz ulu-l-emr obuhvata i vladare, čijim se presudama treba pokoravati, i učenjake, čijim se fetvama treba rukovoditi. Kada kaže da učenjaci ne bi bili obavezani upozoravati svoj narod da narodu nije propisana obaveza da slijedi njihove riječi,68 time posebno ističe položaj učenjaka. Njihovo značenje dodatno se naglašava tvrdnjom da među onima koji ostaju iza vojske radi stjecanja vjerskog znanja trebaju biti učenjaci.69

Na temelju ovih objašnjenja može se zaključiti da Maturidi ulu-l-emru pristupa u dva značenja: kao vladarima, čijim se propisima treba pokoravati, i kao učenjacima, čije fetve treba slijediti. Na taj način ističe važnost i jednih i drugih. Vladarima se iskazuje pokornost zato što održavaju vlast i poredak, dok učenjaci predstavljaju oslonac u vjerskim pitanjima.70

4.3. Uslovi koje ulu-l-emr treba ispunjavati prema Maturidiju

Nakon pojašnjenja značenja koja pripisuje pojmu ulu-l-emr, imam Maturidi navodi i uslove koje nosioci ove uloge trebaju ispunjavati. Neki od tih uslova odnose se na vladare, neki na učenjake, a neki na sve kategorije koje obuhvata pojam ulu-l-emr.

Prvi uslov jeste slijeđenje Allaha i Njegovog Poslanika. Osnovna osobina onih koji pripadaju kategoriji ulu-l-emra treba biti slijeđenje puta Allaha i Njegovog Poslanika, odnosno uzimanje dva temeljna izvora islama kao polazišta.78 Maturidi ovaj uslov navodi na prvom mjestu, čime naglašava da sve osobe koje se ubrajaju u ulu-l-emr trebaju djelovati u skladu s temeljnim načelima islama.

Drugi uslov jeste poznavanje šerijatskih nauka. Prema Maturidiju, ulu-l-emr treba poznavati temeljne islamske discipline, kao što su tefsir, hadis, pravo i akaid.79 Ovaj uslov prvenstveno se odnosi na učenjake.

Treći uslov jeste pronicljivost. Uz poznavanje šerijatskih nauka, osoba treba imati sposobnost sagledavanja budućih posljedica i predviđanja smjera u kojem bi se neki događaj mogao razvijati.80 Maturidi pronicljivim osobama smatra one koje su sposobne riješiti složene probleme, ne pokazuju slabost u suočavanju s događajima, imaju široke vidike, iskustvo, zrelost i potrebno znanje.81 Ova osobina potrebna je vojskovođama, vladarima i učenjacima. Izraz ehlu-l-besar, koji se koristi za pronicljive osobe, javlja se i u ranijim tumačenjima koja govore o istaknutim ashabima, pronicljivim vladarima i učenjacima.

Četvrti uslov jeste sposobnost izvođenja zaključaka. Maturidi smatra da ulu-l-emr treba pripadati ljudima koji posjeduju istinbat, odnosno sposobnost da iz onoga što je poznato izvedu ono što nije neposredno poznato, kao i sposobnost pravilnog analogijskog zaključivanja.82 Time se određuje još jedna osobina koju ulu-l-emr treba posjedovati.

Iz ovih tumačenja može se zaključiti da Maturidi posebno ističe učenjake koji posjeduju potrebne osobine. Iako navodi različita značenja koja su se pojavljivala kroz historiju, u njegovom vlastitom pristupu naglašeno je značenje učenjaka, uz isticanje uslova koje oni trebaju ispunjavati. Može se reći da Maturidi ovoj temi pristupa kroz trajna načela zasnovana na znanju koja su važna za temelje društva, a ne prvenstveno kroz političke okolnosti koje su promjenjive. Politika i zahtjevi upravljanja mijenjaju se u skladu s vremenom i okolnostima, dok su znanje, bogobojaznost i učenjaci koji žive u skladu sa svojim znanjem trajniji oslonac i važni su za cijelu zajednicu.

4.4. Pokornost ulu-l-emru kod Maturidija

Drugo važno pitanje u vezi s ulu-l-emrom jeste priroda i granica pokornosti. U kelamskim djelima ulu-l-emr se često razmatra upravo s obzirom na granice pokornosti, pa je potrebno prikazati Maturidijev pristup ovom pitanju. Njegovo shvatanje prvenstveno polazi od toga da je pokornost ulu-l-emru potrebna. U tumačenju ajeta En-Nisa, 4:59, u kojem se naređuje pokornost Allahu, Poslaniku i ulu-l-emru, Maturidi razmatra kome je ovaj govor upućen, iznosi različita mišljenja i poziva se na ajete u kojima vladarica Sabe govori svojim prvacima da joj daju savjet o određenom pitanju te na ajet u kojem se pita ko može donijeti njen prijesto.83,84 Prema Maturidiju, vladari se, kada se suoče s nekim pitanjem, obraćaju uglednim ljudima koji će pažljivo saslušati njihove riječi, postupiti prema naredbi i ukazati poštovanje njihovim uputama.85 Budući da ajet naređuje pokornost ulu-l-emru, Maturidi smatra da je obraćanje usmjereno vjernicima. Ako su vjernici, naređuje im se pokornost ulu-l-emru; ako to nisu, od njih se najprije traži da povjeruju, a zatim da budu pokorni.

Iz Maturidijevog tumačenja može se zaključiti da je pokornost ulu-l-emru obavezna za one kojima je upućen poziv kao vjernicima. On navodi da ajet pokazuje kako je dopušteno pokoravati se nekome mimo Allaha, jer svako ko izvršava tuđu naredbu time iskazuje pokornost osobi koja ju je izdala. Ipak, pokornost čovjeku u ovom okviru u konačnici se povezuje s pokornošću Allahu. Pokornost Poslaniku počiva na Allahovoj naredbi, a pokornost drugim osobama prihvatljiva je u granicama te naredbe. Budući da je pokornost Allahu ibadet i da se ibadet čini isključivo radi Njega, i pokornost ulu-l-emru treba razumjeti u tom okviru.86 Tako Maturidi pokornost ulu-l-emru povezuje s vjerskim načelima, a ne s bezuslovnom poslušnošću nosiocu vlasti.

Da bi istakao nužnost i važnost pokornosti ulu-l-emru, imam Maturidi navodi i dva hadisa. U prvom se kaže: "O ljudi, slušajte i pokoravajte se! Ako vam se za zapovjednika postavi Abesinac kojem su odsječeni uho i nos, slušajte ga i pokoravajte mu se, ako među vama bude provodio ono što je u Allahovoj Knjizi."87 Navođenje ovog hadisa može ostaviti utisak da Maturidi zastupa strog stav i bezuslovnu odanost ulu-l-emru. Međutim, odmah zatim navodi drugi hadis: "Musliman je dužan slušati i pokoravati se, svejedno sviđala mu se naredba ili ne, osim ako mu se naredi grijeh. Ako mu se naredi grijeh, nema slušanja niti pokornosti."88 Navođenjem drugog hadisa Maturidi određuje granice pokornosti. Vladarima se treba pokoravati u zakonitim i vjerski opravdanim naredbama, dok se ne smije pokoravati naredbama koje su protivne vjeri i predstavljaju grijeh.89

Iako se Maturidi poziva na ajete i hadise koji naglašavaju pokornost vladarima, on je ograničava na naredbe koje su u skladu s vjerom. Prema tome, pokornost u njegovom učenju ne treba razumjeti kao bezuslovnu poslušnost niti kao odnos u kojem se nosilac vlasti ne smije preispitivati. Posebno navođenjem drugog hadisa Maturidi utvrđuje granice pokornosti imamu i naglašava da ona podliježe određenim uslovima.

Ipak, u pitanju pokornosti Maturidi zauzima stav koji djeluje prilično strog. Jedan od mogućih razloga jeste njegovo udaljavanje od političkih sukoba i bojazan da bi neposlušnost mogla izazvati nemire i teškoće koje bi za muslimane postale nerješive. Maturidi je bio svjestan da su politička nadmetanja, još od vremena Alije, dovela muslimane u brojne sukobe i probleme. Stoga se može pretpostaviti da je smatrao kako je pokornost nosiocu vlasti koji barem u određenoj mjeri ispunjava potrebne uslove bolja od nereda koji bi mogao nastati zbog neposlušnosti. Potrebno je napomenuti da je takav pristup općenito bio prisutan u sunijskoj tradiciji. U tom se pogledu mogu spomenuti neki stavovi Ebu Hanife, koji se može smatrati Maturidijevim učiteljem, zatim Eš'arija i njegovih sljedbenika te kasnijih maturidijskih učenjaka. Oni su prednost davali pokornosti koja je ograničena jasnim uslovima i mjerilima, umjesto neposlušnosti koja bi mogla dovesti do nereda, ostaviti muslimane bez rukovodstva ili izazvati još veće probleme.

5. Pojam ulu-l-emr i njegova nužnost u maturidizmu

Pregledom stavova istaknutih učenjaka maturidijske tradicije vidi se da se njihov pristup ovom pitanju razlikuje od pristupa imama Maturidija. Oni o ovoj temi uglavnom raspravljaju u okviru imameta i hilafeta, kroz poglavlja o dužnostima i uslovima imama, a ne kroz širu pojmovnu analizu izraza ulu-l-emr, kakva je prisutna kod Maturidija.

Kao primjer, Ebu-l-Muin en-Nesefi, jedna od najznačajnijih ličnosti maturidijske tradicije, smatra da je obavezno da muslimani imaju državnog poglavara koji će upravljati njihovim poslovima. En-Nesefi nužnost takvog poglavara objašnjava brojnim razlozima, među kojima su ostvarivanje mira i blagostanja u društvu te očuvanje reda. Kao dokaz da je državni poglavar neophodan navodi konsenzus ashaba.90 Prema maturidijskom učenjaku Pezdeviju, ova obaveza predstavlja kolektivnu dužnost, odnosno farz kifaje, koju je dužan ispuniti dio zajednice.91 Omer en-Nesefi, u poglavlju o imametu, nabraja dužnosti imama. Prema njegovim riječima, muslimanima je potreban imam koji će provoditi propise i kazne, štititi granice, opremati vojsku, prikupljati zekat, suzbijati silnike, pljačkaše i drumске razbojnike, uspostavljati džuma-namaz i bajrame, rješavati sporove među ljudima, prihvatati svjedočenja koja se zasnivaju na istini, sklapati brakove maloljetnicima koji nemaju staratelja te raspodjeljivati ratni plijen.92 Nakon toga navodi i uslove koje imam treba ispunjavati.

Nureddin es-Sabuni, poput en-Nesefija, govori o nužnosti državnog poglavara koji će obavljati poslove ljudi i opisuje njegove dužnosti. On navodi da je potrebno uspostaviti vlast koja će voditi brigu o poslovima zajednice. Na to, prema njegovom mišljenju, ukazuje i činjenica da su se ashabi nakon smrti Božijeg Poslanika prvo razišli u pogledu izbora državnog poglavara, a potom se ujedinili oko vodstva Ebu Bekra. Tako i Sabuni nužnost upravljanja utemeljuje na konsenzusu, kao što to čini Ebu-l-Muin en-Nesefi.93

Budući da se ovo pitanje odnosi na upravljanje, maturidijski učenjaci razmatraju ga u svojim kelamskim djelima pod naslovom imamet ili hilafet te opširno obrađuju pitanja koja su s njim povezana.94 Kao i imam Maturidi, oni smatraju da je institucija imameta nužna radi ostvarivanja mira i blagostanja u društvu, očuvanja reda i sprečavanja da nesloga naruši jedinstvo muslimana. Prema njihovom shvatanju, imam je u stanju osigurati pravilno izvršavanje navedenih poslova. U suprotnom bi se mogli narušiti red i jedinstvo, a snaga muslimanske zajednice oslabiti ili nestati.

Zaključak

U prvim stoljećima islamske historije pojam ulu-l-emr uglavnom se razumijevao kao vojskovođa, ugledni ashabi, državni poglavar ili osobe koje upravljaju državom. U kasnijem razdoblju u njegovo značenje uključeni su i učenjaci. Imam Maturidi proširuje uže značenje pojma. Pored vojskovođa, istaknutih ashaba, pravednih halifa i vladara, naročito ističe i učenjake koji posjeduju određene osobine. Iz njegovih objašnjenja može se zaključiti da ulu-l-emr u širem značenju označava državnog poglavara, a u užem značenju učenjaka. Maturidi ga, dakle, razumijeva na dva načina: kao vladare kada je riječ o upravljanju i praktičnoj primjeni propisa te kao učenjake kada je riječ o vjerskim pitanjima.

Da bi se učenjak mogao ubrojati u ulu-l-emr, treba poznavati nauku o izvođenju zaključaka, biti upućen u vjerska pitanja i posjedovati pronicljivost, ali i biti bogobojazan te postupati u skladu sa svojim znanjem. Drugi istaknuti maturidijski učenjaci, za razliku od imama Maturidija, pojam ulu-l-emr uglavnom obrađuju u okviru imameta i državnog poglavarstva, usredsređujući se na njegovu nužnost i pitanje pokornosti. I imam Maturidi i vodeći maturidijski učenjaci naglašavaju da se vladarima i učenjacima treba pokoravati pod uslovom da njihove naredbe nisu protivne vjeri. Neki pokornost ulu-l-emru smatraju obavezom u strogom smislu.

U savremenim okolnostima prikladno je pojam ulu-l-emr, slijedeći pristup imama Maturidija, razumijevati tako da obuhvati i učenjake i vladare, odnosno upravitelje. Maturidijev način razumijevanja pojma može se primijeniti i u današnjem vremenu, jer ulu-l-emr ne treba svesti isključivo na političku vlast, odnosno halife i upravitelje. Savremeni nosioci vlasti ne moraju uvijek imati produbljena vjerska i naučna znanja, pa je opravdano uključiti i stručnjake iz vjerskih i drugih naučnih oblasti. Na taj način pojam može obuhvatiti i državnog poglavara i stručne osobe koje posjeduju relevantna vjerska ili naučna znanja.

U pojam učenjaka prikladno je uključiti i kompetentne osobe koje su se dokazale u oblastima izvan vjerskih nauka. Zbog savremene specijalizacije potrebno je imati na umu da svaka naučna oblast zahtijeva posebnu stručnost. Danas se vjersko i naučno znanje ne moraju nalaziti u istoj osobi. U prošlosti su se u medresama i drugim školama zajedno izučavale vjerske i prirodne nauke, pa su obrazovani ljudi mogli biti osposobljeni za rad u različitim oblastima. Danas, međutim, dok se stručnost u islamskim naukama razvija u svojim disciplinama, u medicini, biologiji, inženjerstvu i drugim oblastima još postoji mnogo nepoznatog, a i u tim područjima obrazuju se posebni stručnjaci. Zato se ljudi koji su se usavršili u naukama izvan vjerskog područja mogu smatrati učenjacima u smislu pojma ulu-l-emr, sve dok njihovi stavovi nisu suprotni vjeri i temeljnim načelima vjerovanja.

Ipak, ne bi bilo ispravno u ovu kategoriju automatski svrstati svaku istaknutu osobu, rukovodioca ili predsjednika. Treba pažljivo razmotriti da li, naprimjer, rukovodioce nevladinih organizacija treba obuhvatiti pojmom ulu-l-emr. U protivnom bi pojam izgubio jasna mjerila i granice. Takvo bi tumačenje moglo oslabiti značaj i nužnost ovog pojma te potaknuti iskrivljena shvatanja i neopravdane lične zahtjeve da se vlast ili autoritet prizna upravo određenoj osobi.

Također je važno naglasiti da se i danas može koristiti metoda konsenzusa, kao što se činilo u ranijim razdobljima, jer saglasnost učenjaka o nekom pitanju može pridonijeti pouzdanosti njihovih stavova i većem uvažavanju njihovih mišljenja. Osnivanje stručnih vijeća i tijela u različitim ustanovama i oblastima može se posmatrati kao savremeni oblik primjene načela konsenzusa.

Kada je riječ o pokornosti ulu-l-emru i njenim granicama, ona je potrebna sve dok je u skladu s vjerom. Bez pokornosti bi se pojavilo mnoštvo međusobno suprotstavljenih stavova, što bi moglo oslabiti naučni i upravni život, uzdrmati državni poredak i dovesti do neželjenih posljedica. Ako se nosilac vlasti ne cijeni ili ako postupa protivno vjeri, umjesto trenutnog sukoba ili neposlušnosti prikladnije je djelovati kroz slobodan i transparentan izborni sistem ili sačekati odgovarajuće vrijeme i okolnosti. U naučnoj sferi, ako učenjaci imaju nedostatke, njih treba nastojati otkloniti na primjeren način i odgovarajućim stilom, a ne postupcima kojima se vrijeđa pokornost. Na isti način mogu se uklanjati propusti osoba koje obavljaju upravne dužnosti. Takav pristup može doprinijeti popravljanju stanja i unapređenju rada i učenjaka i vladara.

Fusnote

1. Ahmet Akbulut, “Hz. Muhammed Sonrası İlk Siyasi Krizin Teolojik Yansımaları”, Kelâm Araştırmaları 4/2 (2006), 1–10; Süleyman Uludağ, “Kur’ân’da Bir Devlet Modeli ve Siyaset Teorisi Var mıdır?”, Kur’ân ve Tefsir Araştırmaları I, ur. Bedrettin Çetiner i dr. (Istanbul: Ensar Neşriyat, 2000), 114; Maksut Çetin, Mâtürîdîliğin Siyaset (Hilâfet/İmâmet) Anlayışı (Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, doktorska disertacija, 2013), 1; Mehmet Salih Geçit, İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları (Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, doktorska disertacija, 2012), 280.

2. Muhammed Hamîdullah, İslâm’a Giriş (Ankara: TDV Yayınları, 2010), 305; Süleyman Uludağ, İslâm Siyaset İlişkileri (Istanbul: Dergâh Yayınları, 1998), 37–42; Çetin, Mâtürîdîliğin Siyaset (Hilâfet/İmâmet) Anlayışı, 1–2.

3. Hayrettin Karaman i dr., Kur’an Yolu Meali (Ankara: TDV Yayınları, 2015), sura eš-Šura, 42:38; sura Ali Imran, 3:159.

4. Sura en-Nisa, 4:58.

5. Sura en-Nisa, 4:59.

6. Sura en-Nisa, 4:58.

7. Sönmez Kutlu, “Ehl-i Sünnet Siyaset Anlayışının Dinî Temellerinin Sorgulanması”, e-makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 1/1 (proljeće 2008), 10, 26; Çetin, Mâtürîdîliğin Siyaset (Hilâfet/İmâmet) Anlayışı, 5; Maksut Çetin, Te’vilatu’l-Kur’an Ekseninde Maturidi’nin Siyaset Olgusuna Yaklaşımı (Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, magistarski rad, 2008), 1.

8. Mahmut Ay, Mu’tezile ve Siyaset (Istanbul: Pınar Yayınları, 2002), 47–48.

9. Casım Avcı, “Hilâfet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Istanbul: TDV Yayınları, 1998), 17/540.

10. Süleyman Uludağ, “Halife”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Istanbul: TDV Yayınları, 1997), 15/299–300.

11. Avcı, “Hilâfet”, 17/540; Çetin, Mâtürîdîliğin Siyaset (Hilâfet/İmâmet) Anlayışı, 8.

12. İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi (Istanbul: Akçağ Yayınları, 1995), 6/404–502; Geçit, İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları, 15; Adem Eryiğit, el-Câhız’ın İmâmet Anlayışı (Iğdır: Iğdır Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, magistarski rad, 2014), 29–30.

13. Geçit, İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları, 280.

14. Sura en-Nur, 24:54.

15. Sura en-Nisa, 4:59.

16. Geçit, İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları, 280; Mehmet Şaşa, “İmam Mâturîdî’nin Siyaset Anlayışında Öne Çıkan Yönetim İlkeleri”, e-makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 11/2 (jesen 2018), 312.

17. Çetin, Mâtürîdîliğin Siyaset (Hilâfet/İmâmet) Anlayışı, 32.

18. Za šire informacije vidjeti: Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl el-Eş’arî, Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve’ḫtilâfü’l-muṣallîn, ur. Helmut Ritter (Wiesbaden: 1400/1980), 460; Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed en-Nesefî, Baḥrü’l-kelâm fî ʿaḳāʾidi ehli’l-İslâm (Konya: 1327), 262; Ebû’l-Muîn Meymûn b. Muhammed en-Nesefî, Tebṣıratü’l-edille, ur. Hüseyin Atay i Şaban Ali Düzgün (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1993), 2/431–535; Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî et-Teftâzânî, Şerḥu’l-Maḳāṣıd, ur. Abdurrahman Umeyra (Bejrut: Dâr-u ʿÂlemi’l-Kütüb, 1419/1998), 5/235–236; Sadrü’l-İslâm Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm el-Pezdevî, Uṣûlü’d-dîn (Ehl-i Sünnet Akaidi), prev. Şerafettin Gölcük, stručna obrada i izdanje Mehmet Halife Doğan (Istanbul: Kayıhan Yayınları, 2015), 292; Ebü’l-Feth Tâcüddîn Muhammed b. Abdülkerîm b. Ahmed eş-Şehristânî, Nihâyetü’l-iḳdâm fî ʿilmi’l-kelâm (Kairo: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1430/2009), 478; Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir et-Temîmî el-Bağdâdî, Uṣûlü’d-dîn (Istanbul: 1346/1928), 259; Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî, Muḥaṣṣalü efkâri’l-müteḳaddimîn ve’l-müteʾaḫḫirîn mine’l-ʿulemâʾ ve’l-ḥükemâʾ ve’l-mütekellimîn (bez mjesta izdanja, bez godine), 176; Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî, Şerḥu’l-uṣûli’l-ḫamse, ur. Abdulkerîm Osmân (Kairo: 1416/1996), 758. O ovoj temi vidjeti i: Veysi Ünverdi, “Eş’arî Kelâmında İmâmet Nazariyesi: Cüveynî Örneği”, Usûl İslâm Araştırmaları 29 (2018), 43–44.

19. Vidjeti: Casım Avcı, “Hilâfet”, 17/539.

20. O značenju i području upotrebe riječi halifa vidjeti: Muammer Esen, “İnsanın Halifeliği Meselesi”, AÜİFD 45 (2004), 1/15–38; Uludağ, “Halife”, 15/299–300.

21. O riječi emir vidjeti: Mâtürîdî’nin Düşüncesinde Emri bi’l Ma’rûf ve Nehyi ani’l-Münker (Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, doktorska disertacija, 2017), 4–5.

22. Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî İbn Manzûr, Lisânü’l-ʿArab (Bejrut: Dâru Lisani’l-Arab, 1970), “ülü’l-emr”, 4/31; Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf el-Cürcânî el-Hanefî, Kitabü’t-Taʿrîfât (Bejrut: Dâru’l-Mektebeti’l-ʿİlmiyye, 1995), “emr”, 37; Hayrettin Karaman i dr., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006), 2/104–105.

23. Talip Türcan, “Ülü’l-emr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Istanbul: TDV Yayınları, 2012), 42/295.

24. Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre et-Tirmizî, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ, ur. Abdülvehhâb Ubeyd Latîf (Kairo: 1384/1964), “Cum’a”, 80; Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî, el-Müsned, ur. Şuayb Arnavût i dr. (Bejrut: Müessestü’r-Risâle, 1997), 5/251.

25. Sura en-Nisa, 4:59.

26. Türcan, “Ülü’l-emr”, 42/295.

27. Karaman i dr., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, 2/104–105.

28. Sura en-Nisa, 4:83.

29. Karaman i dr., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, 2/104–105.

30. Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (Bejrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2011), “İmâre”, 31; Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî, es-Sünen (Egipat: Matbaʿatü’s-Saʿâde, 1950/1952), “Cihâd”, 87.

31. Ebü’l-Hasen Mukātil b. Süleymân, et-Tefsîrü’l-kebîr, ur. Abdullah Mahmud Şehhate, prev. M. Beşir Eryarsoy (Istanbul: İşaret Yayınları, 2006), 1/371–372.

32. Mukātil b. Süleymân, et-Tefsîrü’l-kebîr, 1/385.

33. Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân, ur. Mahmud Muhammed Şakir (Kairo: Mektebetü İbn-i Teymiyye, bez godine), 8/497–499.

34. Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî, el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl (Rijad: Mektebetü’l-Ubeykan, 1998), 2/95–96.

35. Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd en-Nesefî, Medârikü’t-tenzîl ve ḥaḳāʾiḳu’t-teʾvîl (Bejrut: Dâru İbn-i Kesir, 1999), 1/378–379.

36. Muhammed b. Muhammed İmadî el-Hanefî Ebüssuûd, İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm, ur. Abdulkadir Ahmed Ata (Rijad: Mektebetü’r-Riyadi’l-Hadisiyye – Matbaatu’s-Saʿâde, bez godine), 1/745–746.

37. Taberî, Câmiʿu’l-beyân, 8/496.

38. Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullāh b. Ömer Muhammed Beyzâvî, Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl (Bejrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2002), 1/220.

39. Beyzâvî, Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl, 1/227.

40. Ebüssuûd, İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm, 1/745.

41. Zemahşerî, el-Keşşâf, 2/95–96.

42. Zemahşerî, el-Keşşâf, 2/116.

43. Nesefî, Medârikü’t-tenzîl, 1/378–379.

44. Ebüssuûd, İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm, 1/745–746.

45. Taberî, Câmiʿu’l-beyân, 8/499–501.

46. Taberî, Câmiʿu’l-beyân, 8/501–502.

47. Taberî, Câmiʿu’l-beyân, 8/572–573.

48. Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî, et-Tefsîrü’l-kebîr (Dâru’l-Fikr, 1991), 10/148.

49. Ehlul-hal vel-akd je pojam iz islamskog prava koji označava vijeće ovlašteno da izabere državnog poglavara i, kada je potrebno, razriješi ga dužnosti. Nije pouzdano utvrđeno kada se izraz ehlul-hal vel-akd prvi put pojavio. Od vremena pravednih halifa počeli su se u značenjski srodnom kontekstu, kao pojmovi povezani s upravljanjem državom, upotrebljavati izrazi ehlul-šura, ulu-l-emr i ehlul-ilm, a u kasnijim razdobljima i ehlul-idžtihad. Može se pretpostaviti da su izrazi ehlul-idžtihad i ehlul-hal vel-akd ušli u stručnu literaturu kada su se između šiija i ehli-sunneta počela raspravljati pitanja imameta, načina stupanja halife na vlast i njegove legitimnosti. Zato se ovaj pojam od petog stoljeća po Hidžri, odnosno od jedanaestog stoljeća, počeo pojavljivati u knjigama kelama i u fikhskoj literaturi vrste el-ahkamu-sultanijje. Vidjeti: Eš‘arî, Makalâtü’l-İslâmiyyîn, 459; Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed el-Mâverdî, el-Aḥkâmü’s-sulṭâniyye (Bejrut: 1405/1985), 6 i dalje; Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib el-Bâkıllânî, et-Temhîd fi’r-red ʿale’l-mülḥideti’l-Muʿaṭṭıla ve’r-Râfiża ve’l-Ḫavâric ve’l-Muʿtezile, ur. Muhammed Mahmûd el-Hudayrî i Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde (Kairo: 1366/1947), 178, 180; Abdülhamîd İsmail el-Ensârî, “Ehl-i hal ve’l-ʿakd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Istanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/539.

50. Râzî, et-Tefsîrü’l-kebîr, 10/149.

51. Râzî, et-Tefsîrü’l-kebîr, 10/149.

52. Râzî, et-Tefsîrü’l-kebîr, 10/204–205.

53. Nesefî, Medârikü’t-tenzîl, 1/366.

54. Muhammed Abduh b. Hasen Hayrillâh et-Türkmânî el-Mısrî, Tefsîrü’l-Kur’âni’l-ḥakîm (Tefsîrü’l-menâr), autor: Seyyid Muhammed Reşîd Rızâ (Egipat: Matbaʿatü’l-Menâr, 1328), 5/181–183; 5/299–302.

55. Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed eş-Şevkânî, Fetḥu’l-ḳadîr (Kairo: Matbaʿatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1964), 1/481.

56. Ahmed Mustafa el-Merâgī, Tefsîrü’l-Merâġī (Egipat: Şirketü Mektebetü ve Matbaʿatü Mustafa el-Bâbî, 1946), 5/72.

57. Merâgī, Tefsîrü’l-Merâġī, 5/105–106.

58. Karaman i dr., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, 2/87–88.

59. Primjer vidjeti u: Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî, Kitâbü’t-Tevḥîd, ur. Bekir Topaloğlu i Muhammed Arûçî (Istanbul: İsam Yayınları, 2003), 285.

60. Geçit, İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları, 178.

61. Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân (Istanbul: Dâru’l-Mîzan, 2005), 3/293; Hasan Onat, Emeviler Devri Şîî Hareketleri (Ankara: TDV Yayınları, 1993), 23 i dalje; Çetin, Mâtürîdîliğin Siyaset (Hilâfet/İmâmet) Anlayışı, 119.

62. Geçit, İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları, 179–181.

63. Geçit, İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları, 176.

64. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/293; 3/355–356.

65. Sura el-Maida, 5:58.

66. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/293.

67. Sura et-Tevba, 9:122.

68. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/294.

69. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/295.

70. Şaban Ali Düzgün, “De Facto Siyasal Otoriteden Meşru Siyasal İktidara: Mâtürîdî’nin Ulu’l-emr Kavramsallaştırması”, Milel ve Nihal 14/1 (2017), pristupljeno 27. maja 2021, 29.

71. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/297.

72. Sura Ali Imran, 3:110.

73. Sura el-Bekara, 2:143.

74. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/299.

75. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/299.

76. Düzgün, “Mâtürîdî’nin Ulu’l-emr Kavramsallaştırması”, 28–29.

77. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/293.

78. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/300.

79. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/300.

80. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/300.

81. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/301–303.

82. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/297; 354.

83. Sura en-Neml, 27:32.

84. Sura en-Neml, 27:38.

85. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/292.

86. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/292.

87. Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ, ur. Mustafa Buğa (Damask: bez izdavača, 1987), “Ahkâm”, 4; Tirmizî, “Cihâd”, 28.

88. Buhârî, “Ahkâm”, 1; “Cihâd”, 108; Müslim, “İmâre”, 38.

89. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân, 3/292.

90. Nesefî, Tebṣıratü’l-edille, 2/431.

91. Pezdevî, Uṣûlü’d-dîn (Ehl-i Sünnet Akaidi), 292.

92. Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî et-Teftâzânî, Kelâm İlmi ve İslâm Akaidi-Şerhu’l-Akaid, prir. Süleyman Uludağ (Istanbul: Dergâh Yayınları, 2010), dio s arapskim tekstom: 85–86.

93. Ebû Muhammed Nûruddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr es-Sâbûnî el-Buhârî, el-Bidâye fî uṣûli’d-dîn, prev. Bekir Topaloğlu (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1995), 56.

94. Za stavove istaknutih učenjaka maturidijske tradicije o imametu vidjeti: Pezdevî, Uṣûlü’d-dîn (Ehl-i Sünnet Akaidi), 279–316. En-Nesefî je u djelu Tebṣıratü’l-edille otvorio posebno poglavlje pod naslovom „el-Kelâmu fi’l-imâme“ i detaljno obradio ovu temu u približno stotinu stranica. Vidjeti: Nesefî, Tebṣıratü’l-edille, 2/431–535. Nesefî se pitanjima imameta i dužnosti imama bavi i u djelu Temhîd, ali za opširnije objašnjenje upućuje na Tebṣırat. Vidjeti: Nesefî, Kitabü’t-temhîd li-kavâidi’t-tevhîd, prev. Hülya Alper (Istanbul: İz Yayıncılık, 2013), 150–156; Sabûnî, el-Bidâye, 56–61; Teftâzânî, Kelâm İlmi ve İslâm Akaidi-Şerhu’l-Akaid, 85–86. O ovoj temi vidjeti i novije istraživanje: Recep Önal, Ebü’l-Berekât en-Nesefî ve Kelamî Polemikleri (Bursa: Emin Yayınları, 2017), 339–344, 366–373.

Literatura

Abdul-Džebbar, Ebu-l-Hasan Kadi-l-kudat ibn Ahmed el-Hemedani. Šerhu-l-usuli-l-hamse. Priredio Abdulkerim Osman. Kairo, 1416/1996.

Abduhu, Muhammed ibn Hasan Hajrilah et-Turkmani el-Misri. Tefsiru-l-Kur'ani-l-hakim, poznat i kao Tefsiru-l-Menar. Autor teksta je Sejjid Muhammed Rešid Rida. Egipat: Matbaatu-l-Menar, 1328.

Akbulut, Ahmet. "Teološke posljedice prve političke krize nakon Muhammeda, alejhi selam." Kelam Araştırmaları 4/2, 2006, str. 1-10.

Avdži, Kasim. "Hilafet." Turska islamska enciklopedija Uprave za vjerske poslove, sv. 17, str. 539-546. Istanbul: TDV, 1998.

Bagdadi, Ebu Mensur Abdulkahir ibn Tahir et-Temimi. Usulu-d-din. Istanbul, 1346/1928.

Bakilani, Ebu Bekr Muhammed ibn Tajib. Et-Temhid, odgovor onima koji poriču vjeru, muattilama, rafidijama, haridžijama i mu'tezilama. Priredili Muhammed Mahmud el-Hudajri i Muhammed Abdulhadi Ebu Ride. Kairo, 1366/1947.

Bejdavi, Nasiruddin Ebu Seid Abdullah ibn Omer Muhammed. Envaru-t-tenzil ve esraru-t-tevil. Bejrut: Daru-l-Kutubi-l-ilmijje, 2002.

Buhari, Ebu Abdullah Muhammed ibn Ismail. El-Džamiu-s-sahih. Priredio Mustafa Buga. Damask, 1987.

Canan, Ibrahim. Prijevod i komentar Kutubu-s-sitte. Sv. 6, str. 404-502. Istanbul: Akčağ, 1995.

Džurdžani, Ebu-l-Hasan Ali ibn Muhammed ibn Ali es-Sejjid eš-Šerif el-Hanefi. Kitabu-t-ta'rifat. Bejrut: Daru-l-Mektebeti-l-ilmijje, 1995.

Četin, Maksut. Političko shvatanje maturidizma, odnosno razumijevanje hilafeta i imameta. Erzurum: Ataturkov univerzitet, Institut društvenih nauka, doktorska disertacija, 2013.

Četin, Maksut. Maturidijev pristup fenomenu politike u svjetlu Tevilatu-l-Kur'ana. Erzurum: Ataturkov univerzitet, Institut društvenih nauka, magistarski rad, 2008.

Duzgun, Šaban Ali. "Od de facto političkog autoriteta do legitimne političke vlasti: Maturidijevo pojmovno određenje ulu-l-emra." Milel ve Nihal 14/1, 2017. Pristupljeno 27. maja 2021.

Ebu Davud, Sulejman ibn el-Eš'as ibn Ishak es-Sidžistani el-Ezdi. Es-Sunen. Egipat: Matbaatu-s-Seade, 1950/1952.

Ebu-s-Suud, Muhammed ibn Muhammed Imadi el-Hanefi. Iršadu-l-akli-s-selim ila mezaja-l-Kitabi-l-kerim. Priredio Abdul Kadir Ahmed Ata. Rijad: Mektebetu-r-Rijadi-l-hadisijje i Matbaatu-s-Seade, bez godine izdanja.

Ensari, Abdulhamid Ismail. "Ehlu-l-halli ve-l-akd." Turska islamska enciklopedija Uprave za vjerske poslove, sv. 10, str. 539-541. Istanbul: TDV, 1994.

Erijigit, Adem. Džahizovo shvatanje imameta. Iğdır: Univerzitet u Iğdır-u, Institut društvenih nauka, magistarski rad, 2014.

Esen, Muammer. "Pitanje čovjekovog namjesništva." Časopis Fakulteta islamskih nauka Univerziteta u Ankari 45, 2004, sv. 1, str. 15-38.

Eš'ari, Ebu-l-Hasan Ali ibn Ismail. Makalatu-l-islamijjin ve ihtilafu-l-musallin. Priredio Helmut Ritter. Wiesbaden, 1400/1980.

Gečit, Mehmet Salih. Rasprave o politici i imametu u islamskom kelamu. Erzurum: Ataturkov univerzitet, Institut društvenih nauka, doktorska disertacija, 2012.

Hamidullah, Muhammed. Uvod u islam. Ankara: TDV, 2010.

Hanbel, Ebu Abdullah Ahmed ibn Muhammed eš-Šejbani el-Mervezi. El-Musned. Priredio Šuajb Arnaut i drugi. Bejrut: Muessesetu-r-risale, 1997.

Ibn Manzur, Ebu-l-Fadl Džemaluddin Muhammed ibn Mukerrem ibn Ali ibn Ahmed el-Ensari er-Ruvejfi. Lisanu-l-arab. Bejrut: Daru Lisani-l-arab, 1970.

Karaman, Hajrettin i drugi. Kur'anov put: prijevod i komentar Kur'ana na turskom jeziku. Ankara: Uprava za vjerske poslove, drugo izdanje, 2006.

Karaman, Hajrettin i drugi. Prijevod Kur'ana, Kur'anov put. Ankara: TDV, 2015.

Maverdi, Ebu-l-Hasan Ali ibn Muhammed. El-Ahkamu-s-sultanijje. Bejrut, 1405/1985.

Meragi, Ahmed Mustafa. Tefsiru-l-Meragi. Egipat: Širketu Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Babi, 1946.

Muslim, Ebu-l-Husejn Muslim ibn el-Hadždžadž el-Kušejri. El-Džamiu-s-sahih. Bejrut: Daru-l-Kutubi-l-ilmijje, 2011.

Maturidi, Ebu Mensur Muhammed ibn Muhammed ibn Mahmud es-Semerkandi. Tevilatu-l-Kur'an. Istanbul: Daru-l-Mizan, 2005.

Maturidi, Ebu Mensur Muhammed ibn Muhammed ibn Mahmud es-Semerkandi. Kitabu-t-tevhid. Priredili Bekir Topaloglu i Muhammed Aruči. Istanbul: İSAM, 2003.

Nesefi, Ebu-l-Berekat Abdullah ibn Ahmed ibn Mahmud. Medariku-t-tenzil ve hakaiku-t-tevil. Bejrut: Daru Ibn Kesir, 1999.

Nesefi, Ebu-l-Muin Mejmun ibn Muhammed. Bahru-l-kelam fi akaidi ehli-l-islam. Konja, 1327.

Nesefi, Ebu-l-Muin Mejmun ibn Muhammed. Tebsiratu-l-edille. Priredili Husejin Ataj i Šaban Ali Duzgun. Ankara: Uprava za vjerske poslove, 1993.

Nesefi, Ebu-l-Muin Mejmun ibn Muhammed. Kitabu-t-temhid li-kavaidi-t-tevhid. Prevela Hulja Alper. Istanbul: Iz, 2013.

Nesefi, Ebu-l-Muin Mejmun ibn Muhammed. Bahru-l-kelam fi akaidi ehli-l-islam. Konja, 1327.

Onat, Hasan. Šiitski pokreti u doba Emevija. Ankara: TDV, 1993.

Onal, Redžep. Ebu-l-Berekat en-Nesefi i kelamske polemike. Bursa: Emin, 2017.

Pezdevi, Sadrul-islam Ebu-l-Jusr Muhammed ibn Muhammed ibn el-Husejn ibn Abdulkerim. Usulu-d-din, akaid ehli sunneta. Preveo Šerafettin Golčuk, priredio Mehmet Halife Dogan. Istanbul: Kajihan, 2015.

Pezdevi, Sadrul-islam Ebu-l-Jusr Muhammed ibn Muhammed ibn el-Husejn ibn Abdulkerim. Usulu-d-din. Priredio Hans Biter Lens. Kairo, 1424/2003.

Razi, Ebu Abdullah Fahruddin Muhammed ibn Omer ibn Husejn et-Taberistani. Et-Tefsiru-l-kebir. Daru-l-Fikr, 1991.

Razi, Ebu Abdullah Fahruddin Muhammed ibn Omer ibn Husejn et-Taberistani. Muhassalu efkari-l-mutekaddimin ve-l-muteahhirin mine-l-ulema ve-l-hukema ve-l-mutekellimin. Bez mjesta i godine izdanja.

Sabuni, Ebu Muhammed Nuruddin Ahmed ibn Mahmud ibn Ebi Bekr el-Buhari. El-Bidaje fi usuli-d-din. Preveo Bekir Topaloglu. Ankara: Uprava za vjerske poslove, 1995.

Sulejman, Ebu-l-Hasan Mukatil ibn Sulejman. Et-Tefsiru-l-kebir. Priredio Abdullah Mahmud Šehate. Preveo M. Bešir Erjarsoj. Istanbul: İşaret, 2006.

Šaša, Mehmet. "Istaknuta načela upravljanja u političkom shvatanju imama Maturidija." Časopis za istraživanja mezheba e-makalat 11/2, 2018, str. 309-344.

Šehristani, Ebu-l-Feth Tadžuddin Muhammed ibn Abdulkerim ibn Ahmed. Nihajetu-l-ikdam fi ilmi-l-kelam. Kairo: Mektebetu-s-Sekafeti-d-dinijje, 1430/2009.

Ševkani, Ebu Abdullah Muhammed ibn Ali ibn Muhammed. Fethu-l-kadir. Kairo: Matbaatu Mustafa el-Babi el-Halebi, 1964.

Taberi, Ebu Džafer Muhammed ibn Džerir. Džamiu-l-bejan an te'vili aji-l-Kur'an. Priredio Mahmud Muhammed Šakir. Kairo: Mektebetu Ibn Tejmijje, bez godine izdanja.

Teftazani, Saduddin Mesud ibn Fahruddin Omer ibn Burhanuddin Abdullah el-Herevi el-Horasani. Znanost kelama i islamsko vjerovanje, komentar Akaida. Priredio Sulejman Uludag. Istanbul: Dergah, 2010.

Teftazani, Saduddin Mesud ibn Fahruddin Omer ibn Burhanuddin Abdullah el-Herevi el-Horasani. Šerhu-l-akaid. Istanbul: Salah Bilidži, 1310.

Teftazani, Saduddin Mesud ibn Fahruddin Omer ibn Burhanuddin Abdullah el-Herevi el-Horasani. Šerhu-l-mekasid. Priredio Abdurrahman Umejra. Bejrut: Daru Alemi-l-kutub, 1419/1998.

Tašdelen, Mehmet. Naređivanje dobra i odvraćanje od zla u mišljenju Maturidija. Kajseri: Univerzitet Erčijes, Institut društvenih nauka, doktorska disertacija, 2017.

Tirmizi, Ebu Isa Muhammed ibn Isa ibn Sevre. El-Džamiu-s-sahih. Priredio Abdulvehhab Ubejd Latif. Kairo, 1384/1964.

Turčan, Talip. "Ulu-l-emr." Turska islamska enciklopedija Uprave za vjerske poslove, sv. 42, str. 295-297. Istanbul: TDV, 2012.

Uludag, Sulejman. "Postoji li u Kur'anu model države i teorija politike?" Istraživanja Kur'ana i tefsira I, uredio Bedrettin Četiner i drugi, Istanbul: Ensar Nešrijat, 2000, str. 111-117.

Uludag, Sulejman. Odnos islama i politike. Istanbul: Dergah, 1998.

Uludag, Sulejman. "Halifa." Turska islamska enciklopedija Uprave za vjerske poslove, sv. 15, str. 299-300. Istanbul: TDV, 1997.

Unverdi, Vejsi. "Teorija imameta u eš'arijskom kelamu: primjer Džuvejnija." Usul: islamska istraživanja 29, 2018, str. 115-142.

Jaman, Ahmet. Odnos politike i prava u procesu nastanka islamskog prava i nakon njega. Konja: Esra, 1999.

Zemahšeri, Ebu-l-Kasim Mahmud ibn Omer ibn Muhammed el-Havarizmi. El-Keššaf an hakaiki gavamidi-t-tenzil ve ujuni-l-ekavil fi vudžuhi-t-tevil. Rijad: Mektebetu-l-Ubejkan, 1998.