Medrese u Makedoniji od 15 do 19 vijeka

Bilgin Aydın Prof. Dr., İstanbul Medeniyet Üniversitesi

Rıfat Günalan Prof. Dr., İstanbul Medeniyet Üniversitesi

Uvod

Jedna od najznačajnijih institucija osmanske vlasti u Sjevernoj Makedoniji, koja je započela u XIV stoljeću i trajala do kraja XIX stoljeća, bile su medrese. Kao posljedica osmanskih osvajanja na Balkanu u XIV stoljeću, gradovi na prostoru današnje Sjeverne Makedonije uključeni su u osmanski državni i društveni sistem. Jedno od najvažnijih sredstava integracije ovih prostora u islamsku kulturnu sferu bile su medrese osnivane kao vakufske ustanove. Medrese utemeljene tokom petostoljetnog razdoblja osmanske vlasti u Makedoniji predstavljale su sastavni dio osmanskog obrazovnog sistema te su prenosile osmansku naučnu tradiciju i intelektualni habitus, kako u druge dijelove Carstva, tako i na makedonski prostor.

Od kraja XIV stoljeća medrese su djelovale i kao važan faktor procesa islamizacije na Balkanu, pri čemu je osmanska vlast jedan od najznačajnijih društvenih i kulturnih preobražaja u regiji ostvarila upravo putem ovih obrazovnih institucija. Osmanske medrese u Makedoniji ubrajaju se među ključne institucionalne nosioce osmanske civilizacije, jer su u znatnoj mjeri utjecale na intelektualno, idejno i mentalitetno oblikovanje ovog važnog dijela Balkana. Sa brojem koji je prelazio stotinu, ove obrazovne ustanove imale su nesumnjivo značajnu historijsku ulogu u formiranju muslimanskog stanovništva Balkana i u izgradnji njihovog osmanskog identiteta.

U velikim gradovima i kasabama koje su Osmanlije osvojile, potreba za obrazovanjem muslimanskog turskog stanovništva nastojala se zadovoljiti osnivanjem medresa. U tom procesu, prvenstveno rumelijski beglerbegovi, a zatim i sandžak-begovi i kadije, inicirali su osnivanje medresa putem vakufa koje su podizali u gradovima poput Skoplja, Ohrida, Gostivara i Manastira.

Raspodjela medresa osnovanih na Balkanu prema savremenim granicama i državama

Država	Broj medresa
Grčka	360
Bugarska	281
Bosna i Hercegovina	128
Sjeverna Makedonija	115
Srbija	53
Kosovo	46
Mađarska	40
Albanija	28
Hrvatska	12
Crna Gora	12
Rumunija	12
Ukupno	1087

Uzimajući u obzir cijeli osmanski period, ukupni broj medresa koje se mogu dokumentovati na Balkanu iznosi 1087.

Iako se s obzirom na današnje granice Sjeverne Makedonije ne može tvrditi sa potpunom sigurnošću, navodi se da su prve medrese osnovane krajem XIV stoljeća. Informacije o dvjema medresama za koje se tvrdi da su osnovane u ovom periodu, u Skoplju i Štipu, zasnivaju se na predajama, te za ove medrese ne postoje sačuvani dokumenti.

U XV stoljeću u Sjevernoj Makedoniji osnovane su tri medrese, dok je u XVI stoljeću njihov broj porastao za više od 700 %, dosegnuvši 22, a osim u Skoplju, medrese su počele djelovati i u gradovima Manastir, Ohrid, Štip, Tetovo, Kratovo i Prilep. Na taj način, broj gradova u kojima su osnivane medrese povećan je na sedam. Skoplje i Manastir prednjačili su po broju medresa, sa po šest ustanovljenih medresa u svakom gradu. Ohrid je imao tri, Štip, Tetovo i Kratovo po dvije, dok je Prilep imao jednu medresu.

U XVII stoljeću osnovano je 20 novih medresa, čime je ukupan broj medresa u regionu porastao na 47. Jedini grad u kojem je u ovom stoljeću započelo novo medresko obrazovanje bio je Kırgoviç, gdje su podignute dvije medrese.

Najmanje medresa u Sjevernoj Makedoniji osnovano je u XVIII stoljeću. U ovom periodu podignute su četiri medrese: dvije u Manastiru, po jedna u Prilepu i Radovištu. Međutim, s obzirom na kontinuirani porast arhivskih izvora i istraživanja, ovaj broj će nesumnjivo biti revidiran.

XIX stoljeće predstavlja period u kojem je podignuto najviše medresa, ukupno 63, a medresko obrazovanje započelo je u Tikvešu, Gostivaru, Dojranu, Debru, Kratovu, Velesu (Köprülü), Radovištu, Kumanovu, Kočani, Kırgoviçsu, Kičevi i Gevgeli. U XX stoljeću utvrđeno je podizanje jedne medrese. Na taj način, ukupan broj medresa podignutih u ovom regionu dosegao je 115.

Sa populacijom od oko 12.000 stanovnika u XV stoljeću i 30.000 krajem XVI stoljeća, Skoplje je bilo najveći grad na Balkanu po broju stanovnika i predstavljao je glavni obrazovni centar Sjeverne Makedonije. (Prema popisu iz 1528. godine, Edirnin broj stanovnika iznosio je 20.000, a tek oko 1570-ih dostigao je 30.000. Shodno tome, Skoplje je po veličini bilo u konkurenciji s Edirnom i Solunom.) Skoplje je od XV do XX stoljeća, s ukupno 22 utvrđene medrese, bio grad s najvećim brojem medresa u ovom regionu.

Najstarija medresa u Skoplju, iako ne postoji vakufski zapis, vjerovatno je Meddah Baba medresa. Nažalost, o ovoj medresi postoje veoma ograničene informacije. Ako se uzme u obzir da je medresa podignuta u vrijeme osnivača Skoplja, Paše Yiğita, može se zaključiti da spada među najstarije medrese u gradu, možda čak i one koje datiraju iz XIV stoljeća.

Sredinom XV stoljeća, u Skoplju sa ukupno 12.000 stanovnika, tri značajne medrese započele su sa obrazovnim aktivnostima. To su medresa podignuta unutar kompleksa sultana Murada (1436) te medrese koje su izgradili Ishak-beg (1445), sin osnivača grada Paše Yiğita, i njegov unuk Isa-beg (1469). U XV stoljeću, izvan Skoplja, još nijedan grad u Sjevernoj Makedoniji u kojem je osnovana medresa nije utvrđen.

U XVI stoljeću u Skoplju je podignuto još šest novih medresa, čime je njihov ukupan broj povećan na devet. Osnivači ovih medresa bili su pretežno beglerbei i sandžak-begovi. Zanimljivo je da u XVII i XVIII stoljeću u Skoplju nije utvrđena osnivanje nijedne nove medrese. U XIX stoljeću identifikovano je 12 medresa, od kojih su neke moguće podignute već u XVII ili XVIII stoljeću.

Nakon Skoplja, grad s najvećim brojem podignutih medresa bio je Manastir. U XVI stoljeću u Manastiru je podignuto šest medresa, u XVII stoljeću tri, u XVIII stoljeću dvije, a u XIX stoljeću četiri medrese. Ukupan broj medresa koje su pružale obrazovanje u ovom gradu dosegao je 15.

Raspodjela medresa podignutih u Sjevernoj Makedoniji od XV do XX stoljeća prema gradovima

Grad	Broj medresa
Skoplje	22
Manastir	15
Ohrid	11
Štip	10
Strumica	9
Prilep	7
Tetovo	6
Tikveš	5
Gostivar	4
Dojran	4
Debar	4
Kratovo	4
Veles	4
Radovište	3
Kumanovo	2
Kırgoviçse	2
Kočani	1
Kičevo	1
Gevgelija	1
Ukupno	115

Ohrid je također bio jedan od važnih obrazovnih i kulturnih centara Sjeverne Makedonije. U XVI stoljeću u Ohridu su podignute tri medrese, u XVII stoljeću šest, a u XIX stoljeću dvije medrese. Ukupan broj medresa koje su pružale obrazovanje u ovom gradu dosegao je 11.

Nakon Ohrida, gradovi s najvećim brojem podignutih medresa bili su: Štip sa deset medresa, Strumica sa devet, Prilep sa sedam, Tetovo sa šest i Tikveš sa pet medresa. Gradovi poput Skoplja, Manastira, Ohrida, Štipa i Strumice isticali su se kao značajni obrazovni centri zahvaljujući velikom broju medresa, te su doprinijeli učvršćivanju islamske kulture na Balkanu i u Makedoniji.

Raspodjela medresa podignutih u Sjevernoj Makedoniji prema gradovima u periodu XIV–XX stoljeća

Grad	XIV	XV	XVI	XVII	XVIII	XIX	XX	Ukupno
Skoplje	1	3	6	12				22
Manastir		6	3	2	4			15
Ohrid		3	6		2			11
Štip	1	2	3	3		1		10
Strumica	1		1		1			4
Prilep					2			7
Tetovo			2		1			3
Tikveš					5			5
Gostivar					4			4
Dojran					4			4
Debar					4			4
Kratovo			2		2			4
Veles					4			4
Radovište			1		2			3
Kumanovo					2			2
Kırgoviçse					2			2
Kočani					1			1
Kičevo					1			1
Gevgelija					1			1
Ukupno	2	3	22	20	4	63	1	115

Medrese u Skoplju

Skoplje, koje je 1391. godine prešlo pod osmansku vlast, bilo je u XV i XVI stoljeću po broju stanovnika najveći grad na Balkanu. Smješteno na obje obale rijeke Vardar, grad se nalazio na važnoj prometnoj ruti koja povezivala Kosovo i Prištinu, Solun i Egejsko more, Niš i Beograd, te Sofiju i Istanbul, što mu je omogućavalo povoljan položaj za razvoj na Balkanu.

Zbog svog položaja na trgovačkim putevima, Skoplje je bilo značajan trgovački centar, u kojem su podignuti brojni trgovački hanovi, među kojima su bili Eski Han, Isa-begov Han, Kuršunlu Han, Sulu Han i Kapan Han. U XVI stoljeću, između sjevernog dijela tvrđave i rijeke Vardar formiran je veliki gradski pijac, dok je u gradu tada djelovalo 133 zanatske djelatnosti. Osim toga, trgovačke kolonije su osnovali i židovski te trgovci iz Raguse. Sve ove karakteristike značajno su doprinijele brzom rastu grada.

U Skoplju je 1455. i 1468. godine broj muslimanskog muškog stanovništva premašio 2.500, dok je sredinom XV stoljeća ukupna populacija grada iznosila oko 12.000. Muslimani su činili 63 % gradskog stanovništva, a sredinom XVI stoljeća njihov udio je porastao na 76 %. Broj nemuslimanskog muškog stanovništva, koje se sastojalo od Makedonaca, Albanaca i manjeg broja Židova, iznosio je 1.507 1455. godine, a 1569. porastao na 2.445. Porast broja i muslimanskog i nemuslimanskog stanovništva ukazuje ne samo na prirodni prirast, već i na migracije prema gradu. Ukupna populacija grada bila je 12.000 1455., 15.000 1498., 18.000 1544. i 30.000 1569. godine.

Sa ovim brojem stanovnika, Skoplje je postalo najveći grad Balkana po broju stanovnika. Prema popisu iz 1528. godine, Edirnin broj stanovnika iznosio je 20.000, a tek oko 1570-ih dostigao je 30.000. Stoga je Skoplje po veličini bilo u konkurenciji s Edirnom i Solunom. Jasno je da je u XVII stoljeću broj stanovnika dodatno rastao; prema Evliyi, koji spominje oko 10.000 kuća, populacija grada u drugoj polovini XVII stoljeća trebala je iznositi oko 50.000. Za usporedbu, u drugoj polovini XVI stoljeća u Anadoliji jedino je Bursa imala populaciju veću od 50.000.

Najstarija medresa u Skoplju, a ujedno i na prostoru Makedonije, iako ne postoji sačuvana vakufnama, vjerovatno je Meddah Baba medresa. Nažalost, o ovoj medresi nema dovoljno podataka. Ukoliko se prihvati mišljenje da je podignuta u vrijeme osvajača Skoplja Paše Yiğita, može se smatrati jednom od najstarijih medresa u gradu, moguće čak i onih koje potječu iz XIV stoljeća.

Paša Yiğit-beg, koji je 794/1392. godine na čelu osmanske vojske osvojio Skoplje, poznat je kao prvi sandžak-beg ovog grada. Muhiddin-hodža, poznat kao Meddah Baba, učestvovao je zajedno s Pašom Yiğitom u Kosovskoj bici vođenoj u junu 1389. godine u blizini Prištine te je imao značajnu ulogu u osvajanju Skoplja. Medresa koja nosi njegovo ime nalazi se u dvorištu Paša Yiğitove džamije. U istom dvorištu nalazi se i nadgrobni kamen ovog gazi-osvajača Skoplja, čiju je fotografiju objavio Elezović. Ova medresa je kasnije stekla ugled, a obrazovanje u njoj nastavilo se sve do Drugog svjetskog rata.

Sredinom XV stoljeća, kada je Skoplje imalo oko 12.000 stanovnika, tri značajne medrese započele su sa obrazovnim radom. To su medresa podignuta u okviru kompleksa sultana Murada (1436), te medrese koje su podigli Ishak-beg, sin osnivača grada Paše Yiğita, i njegov unuk Isa-beg. Osnivanjem ove tri medrese u XV stoljeću, Skoplje je postalo značajan kulturni i obrazovni centar.

Küllija sultana Murada, koju je sultan Murad II dao podići u Skoplju 1436–1437. godine i koja se sastojala od džamije, medrese i imareta, kao i druge savremene küllije, imala je važnu ulogu u urbanom razvoju grada i utjecala na njegov fizički razvoj. Skoplje, koje je prije osmanskog osvajanja bilo ograničeno na prostor unutar gradskih zidina, zahvaljujući izgradnji ove sultanske küllije proširilo se izvan zidina. Kada je kompleks izgrađen, obuhvatao je džamiju, medresu i imaret, a kasnije su u dvorište dodane dvije turbeta, hazira, sahat-kula, mekteb i zgrada koja je služila kao Uprava vakufa. Zgrada smještena na jugoistočnom uglu džamije, iznad potpornog zida na kojem džamija stoji, a koja je u novije vrijeme korištena kao mekteb, zapravo je medresa sultana Murada.

Danas su od medrese sačuvani samo ostaci, dok od imareta nema nikakvih tragova. Zgrada koja je najprije služila kao mekteb, a potom kao Uprava vakufa, srušena je nedugo nakon zemljotresa koji je 1963. godine pogodio Skoplje. Džamija, turbeta, hazira i sahat-kula i dalje su u funkciji.

Ishak-begova medresa osnovana je sredinom XV stoljeća. Ishak-beg je svojom vakufnamom iz 1445. godine cjelokupno svoje bogatstvo uvakufio za objekte koje je dao podići. Izgradio je Aladža džamiju i, nedaleko od nje, medresu. Biblioteka osnovana u okviru ovog kompleksa ubraja se među prve biblioteke podignute na Balkanu. Medresa se nalazila sjeverno od Ishak-begove džamije. Za pokrivanje troškova džamije, imareta i medrese određeni su brojni vakufi. Prema rangu (paye), 1548. godine medresa se ubrajala među medrese pedesetog ranga, te se vjerovatno nalazila u blizini džamije. Danas, međutim, od medrese nije ostao nikakav trag. Ishak-beg je za svoju medresu u Skoplju osnovao i biblioteku, koja se smatra najstarijom bibliotekom osnovanom na prostoru nekadašnje Jugoslavije.

U istom periodu u gradu je podignuta još jedna medresa, čiji je osnivač bio Isa-beg. Dio značajnih prihoda koje je ostvarivao kao sandžak-beg Isa-beg je usmjerio u dobrotvorne svrhe, te je u Skoplju podigao džamiju, mesdžid, karavansaraj, hanikah i medresu koji su nosili njegovo ime, a izgradnjom vodovoda osigurao je i snabdijevanje grada vodom. Za medresu i hanikah sastavio je i vakufnamu datiranu u saferu 874. godine (august 1469), koju je objavio Gliša Elezović. Podatke o ovom objektu, jednom od najpoznatijih medresa u Skoplju, pruža upravo Isa-begova vakufnama.

Također je uz medresu podignut i hanikah namijenjen siromasima, nevoljnicima i pobožnim osobama. Za biblioteku medrese uvakufljeno je: a) 68 svezaka tefsira, b) 8 svezaka kiraeta, c) 29 svezaka hadisa, d) 10 svezaka iz oblasti nahva (sintakse), e) 2 sveska iz sarfa (morfologije), f) 10 svezaka rječnika (leksikografije), g) 4 sveska divana, te h) 15 svezaka medicinskih djela.

Medresa je podignuta uz obalu rijeke Serave. U vrijeme njene izgradnje, u blizini se nalazio i posjed Mustafe-bega, brata Ishak-bega. Medresa je imala deset soba. Muderisu je isplaćivana dnevnica od 20 akči, dok je za deset učenika koji su boravili u sobama izdvajano ukupno 10 akči dnevno, uz po dva hljeba i dvije porcije jela s mesom po sobi. Prema vakufnami, muderis je morao biti osoba kompetentna za podučavanje vjerskih znanosti i relevantnih priznatih djela. Medresa je od vremena izgradnje pa do paljenja Skoplja 1689. godine djelovala 221 godinu. Kasnije je medresa ponovo nastavila s obrazovno-odgojnim radom.

Medrese u Skoplju (XV–XX stoljeće)

Naziv medrese	Period / godina osnivanja
Meddah / Paša Yiğit	XIV stoljeće?
Sultan Murad	1436–1437
Ishak-begova medresa	1445
Isa-begova medresa	1475–1476
Husejinšah-beg	XVI stoljeće
Hadži Husejin-beg	XVI stoljeće
Burmalı Karlılı Mehmed-paša	XVI stoljeće
Mustafa-paša	XVI stoljeće
Mehmed-beg	XVI stoljeće
Jahja-paša	XVI stoljeće?
Medresa Karakapudža džamije	XIX stoljeće
Džača-beg / Halile	XIX stoljeće
Dželile Hadži-beg	XIX stoljeće
Medresa Hadži Ismail-age džamije	XIX stoljeće
Musa	XIX stoljeće
Hadži Hasan	XIX stoljeće
Tutunsuz	XIX stoljeće
Emir Ismail	XIX stoljeće
Tophane	XIX stoljeće
Atija hanuma, kći Arslan-bega (Debbag)	XIX stoljeće
Lonča (tekija Uvejik-babe)	XIX stoljeće
Hasan Riza	1894

Osnivač Burmalı medrese, podignute u XVI stoljeću, bio je Mehmed-beg, sandžak-beg Karlıili. Ovaj dostojanstvenik, koji je bio i vakif Burmalı džamije smještene na lijevoj obali kod početka Vardarskog mosta, pripadao je vladajućoj eliti. Medresa koja se u Putopisu (Seyahatname) spominje pod nazivom Karlızade i ubraja među poznate gradske medrese, najvjerovatnije je upravo ova. Ova ličnost ima i turbe u Skoplju. Džamija je srušena 1925. godine, a na njenom mjestu podignuta je vojna kasarna.

Ertan Emin navodi da je, osim Mehmed-bega Karlı-Ilija, postojao i drugi Mehmed-beg koji je podigao medresu. Ističe da se džamija u čijem se kompleksu nalazila Mehmed-begova medresa pojavljuje na kartama Skoplja te smatra da je ova medresa često bila zamjenjivana s medresom Mehmed-bega Karlı-Ilija.

Jedan od osmanskih državnika XVI stoljeća, Husejin-šah-beg (umro 971/1566–67), također je podigao medresu. Poznato je da je bio u srodstvu s Mehmed-begom Karlı-Ilija, vakifom Burmalı džamije, te da je obavljao dužnost sandžak-bega Karlı-Ilija. Husejin-šah-beg potjecao je iz porodice Karlı-Ilijskih begova koji su imali vakufe u Rumeliji, a poznato je i da su posjedovali vakufe u Karlovu u današnjoj Bugarskoj. Iz natpisa na njegovom turbetu, smještenom u selu Saraj kod Skoplja, razumije se da je uz džamiju podigao i medresu. Danas od ove medrese nema nikakvih ostataka.

Jedna od medresa koje su u Skoplju postojale u XVI stoljeću bila je i medresa Hadži Husejina, poznata i pod nazivom Ešrefzade. Njen muderis Mehmed-čelebija, sin Alije, uvakufio je svoju imovinu u mahali Cami-i Atik, uključujući tri kuće (donju i gornju etažu), kao i druge prostorije, štalu i prateće objekte, pretvarajući ih u porodični vakuf. Upravljanje vakufom pripadalo je osnivaču za njegova života, potom njegovim potomcima, a u slučaju prestanka loze prelazilo bi na vaiza džamije.

Pored toga, prihod ostvaren od ulaganja 2.000 akči bio je raspoređen na sljedeći način: deset dirhema dnevno mutaveliji tokom njegova života, a potom mutaveliji vakufa Hadži Husejina; pet dirhema vakufskom pisaru i ubiraču prihoda; dva dirhema za održavanje objekta; deset dirhema muderisu ove medrese; dva dirhema njenom bevvabu (vrataru); deset dirhema učenom i čestitom licu sposobnom da predaje ugledne nauke i djelo Sadrüşşerije; pet dirhema onome ko drži vaz u nekoj od gradskih džamija; te pet dirhema Mevlani Mehmed-čelebiji, sinu Mehmedovom, poznatom kao Čıkrıkčızade, pod uvjetom da u uobičajenim danima drži skraćene (muhtasarat) lekcije učenicima.

Vakuf koji je Mevlana Mehmed Čelebi, sin Alije, osnovao početkom mjeseca rebi‘u-l-evvela 987. godine (april 1579), registriran je uz svjedočenja Mevlane Ibrahima Čelebije, sina Abdullaha, muderisa Mevlane Mustafe Čelebije, Mevlane Muharrema Čelebije, sina Ivaza, te hadži Ahmeda, sina Alije.

Jedna od medresa iz XVI stoljeća jeste i ona koja se pripisuje Kodža Mustafa-paši. Evlija Čelebi piše da su se u Skoplju nalazili džamija, medresa, mekteb i imaret Kodža Mustafa-paše. U gradu postoji Mustafa-pašina džamija iz 898. hidžretske godine (1492–93). Međutim, T. Gökbilgin navodi da je osoba koja je imala vakufe u Skoplju zapravo Čoban Mustafa-paša. Kojoj od postojećih džamija ovo zadužbinstvo pripada, potrebno je dodatno utvrditi, jer prema G. Elezoviću u Skoplju postoje dvije različite džamije Mustafa-paše. Vamık Şükrü navodi da medresa pripada Kodža Mustafa-paši. Ayverdi, pak, smatra da je pogrešno pripisivati džamiju Kodža Mustafa-paši, jer je on pogubljen prije smrti spomenute osobe. Medresa se kod Evlije Čelebije ubraja među najpoznatije medrese u Skoplju.

Postoji i medresa koja se pripisuje Jahja-paši, jednom od dostojanstvenika iz vremena sultana Bajazita II. Jahja-paša bio je muž Hatidže sultanije. Selo Radošani dodijelio mu je sultan Bajazid II kao privatni posjed dok je bio na položaju vezira i za života, a Jahja-paša ga je potom uvakufio za svoje zadužbine u Skoplju. Jahja-paša je više puta obavljao dužnost rumelijskog beglerbega. Njegovi sinovi bili su poznati akindžijski begovi Bali, Mehmed, Mahmud, Jusuf i Iskender-beg. Jahja-paša bio je bosanski beg, upravitelj Rumelije i Čankirija, potom ponovo rumelijski beglerbeg, anadolski beglerbeg, a 910/1504. godine postao je vezir. U njegovoj vakufnami ne spominje se medresa, te nemamo pouzdanih podataka o položaju i stanju medrese koja mu se pripisuje. Moguće je da je podignuta kasnije, na osnovu neke druge vakufname. Evlija Čelebi spominje i ovu medresu. Jahja-paša je u Pašinoj mahali imao i hamam.

Postojanje Musa medrese saznaje se iz podatka da je 16. rebi‘u-l-ahira 1244 / 26. oktobra 1828. godine Müftizâde Osman Efendi imenovan za muderisa ove medrese.

Medresa poznata pod imenom Džadža-beg ili Halile spominje se u dokumentu iz redžeba 1252. / oktobra 1836. godine. Ova medresa bila je vezana za porodični (evladijski) vakuf, ali njen osnivač i tačan datum gradnje nisu poznati.

Jedna od medresa čije je postojanje potvrđeno u XIX stoljeću jeste i ona koju je dao sagraditi Hadži Hasan-beg. Ova medresa, smještena pored Lonca (esnafskog udruženja), za koju su vakufe izdvojili i njen osnivač i njegov sin Mehmed Ali-beg, danas više ne postoji. Saznaje se da je Mehmed Ali-beg, sin Hadži Hasan-bega, dodatno uvakufio prihode (akare) kao dopunu medresi koju je sagradio njegov otac. Svoje kuće u mahali Dervišan uvakufio je za medresu koju je njegov otac podigao uz Loncu. Dok je bio živ, imao je pravo raspolaganja tim kućama, a nakon njegove smrti one su trebale služiti kao stan muderisu medrese. Vakufnama nosi datum 23. ša‘ban 1281. / 21. januar 1865. godine. Još ranije, početkom ramazana 1254. / novembra 1838, medresi je ostavio i prihode jednog hana kod Kovaci tekije i u selu Küreler.

Celilije Hadži-begova medresa poznata je iz dokumenta datiranog 1277/1860. godine. Razumije se da je i ona bila osnovana kao porodični vakuf, a dužnost mutevelije dodijeljena je 21. safera 1277. / 8. septembra 1860. Mustafi, sinu Huseinovom.

Džamiju i medresu Hadži Ismail-age podigao je Hadži Ismail-aga. Tačan datum gradnje nije poznat, ali budući da je osnivač umro 1282/1864. godine, objekti su morali biti podignuti prije tog datuma. Medresa Hadži Ismail-age nalazila se između Sultan Muradove džamije i sahat-kule na njenoj sjeveroistočnoj strani.

Atije-hanuma ili Debbağ medresu osnovala je Atije-hanuma 3. zul-hidždžeta 1324. / 18. januara 1907. godine. Budući da se medresa nalazila u mahali Debbağ Šahin, u Maarif salnami iz 1321/1903. godine spominje se i pod imenom Debbağ medresa.

Tütünsüz medresu dao je sagraditi Husein-paša, poznat po nadimku „Tütünsüz“, a medresa se spominje u Salnami Kosovskog vilajeta iz 1896. godine. Postoji i džamija koja nosi ime Tütünsüz Husein-paše.

Tačan datum izgradnje Emir Ismail medrese nije utvrđen. Salih Asım-beg u svom djelu navodi da je u njegovo vrijeme jedna od dvije aktivne medrese u Skoplju bila upravo Emir Ismail medresa.

Osnivač i datum gradnje Tophane medrese nisu poznati. Ova medresa, spomenuta u Salnami Kosovskog vilajeta iz 1314. (1896/97), vjerovatno je ista medresa koja se dovodi u vezu s Mustafa-pašom.

Hasan Rıza efendija dao je sagraditi svoju medresu zajedno s džamijom. Vakufnama ove medrese, koju je podigao Hasan Rıza efendija, sin Numan-efendije, napisana je na turskom jeziku i datirana 3. redžeba 1311. (10. januar 1894).

Vamık Šükrü spominje postojanje jedne medrese u mahali Debbağ Šahin u Skoplju, ali ne navodi njeno ime (Kuyûd-ı Vakfiye).

Naziv Karakapucu medrese poznat je iz dokumenta datiranog 14. august 1316. / 27. august 1900. godine. Prema tom dokumentu, upućenom Općini Skoplje, traženo je da se isele muhadžiri koji su boravili u džamiji i medresi u mahali Karakapucu te u mesdžidu u mahali İne-beg, jer im je općina dodijelila zemljište i dozvolu za izgradnju kuća.

Pored medresa, u Skoplju je postojao i veliki broj daru’l-kurrâ (škola za učenje Kur’ana). Prema podacima Evliya Čelebije, u XVII stoljeću u Skoplju je bilo devet, a u Ohridu jedan daru’l-kurrâ. Govoreći o daru’l-kurrâ u Skoplju, Evliya navodi da to nisu bile zasebne zgrade s kupolama, nego da su u svim sultanskim džamijama kurra-šejhovi, odnosno učitelji Kur’ana, držali nastavu. Ipak, osim Hafs kiraeta, nisu se podučavali drugi kiraeti poput Seb‘a, Ašere i Takrib.

Manastirske medrese

Manastir je osvojen u vrijeme sultana Murata I, 784–785. h.g. (1382–1383), a prema nekim predajama 787. (1385) godine. Budući da se nalazio na važnoj komunikaciji između jadranske obale i unutrašnjosti Rumelije, Manastir je postao jedno od značajnih ekonomskih središta Osmanlija na Balkanu. Prema popisima, 1468. godine u gradu je bilo 295 muslimanskih domaćinstava naspram svega 160 kršćanskih, što ukazuje na oko 2.500 stanovnika. S razvojem grada rasla je i populacija. Godine 1519. zabilježeno je 756 muslimanskih porodica, dok je broj kršćanskih iznosio oko 300 (ukupno približno 5.000 stanovnika). Putopisci XVI i XVII stoljeća navode da je broj stanovnika dodatno porastao. Evliya Čelebi sredinom XVII stoljeća opisuje Manastir kao veliki grad s dvadeset i jednom mahalom, 3.000 kuća, 900 dućana te sedamdeset džamija i mesdžida.

Najstarija građevina u gradu jeste Ishakija džamija i njen kompleks (küllija). Ovaj kompleks podigao je bivši solunski kadija Ishak Čelebi, koji je živio u Manastiru, 914. h.g. (1508) u središtu grada, za vrijeme vladavine sultana Bajazita II. Hadži-begovu džamiju sagradio je Hadži Mehmedî u čaršiji, u donjem dijelu Manastira, 928. (1522), Hodža Kadijinu džamiju Ahmed-efendija u blizini hamama 938. (1531–32), Sungur Čavuš-begovu džamiju također u donjem dijelu grada u isto vrijeme, Jeni džamiju manastirski kadija Mahmud-efendija u čaršiji 959. (1552), a Hajdar Kadijinu džamiju manastirski kadija Hajdar-efendija u mahali Karaoglan 969. (1561–62), prema poznatom projektu iz vremena Mimara Sinana.

U osmanskom periodu Manastir se razvio u značajan islamski obrazovni i kulturni centar, pa se od XVI stoljeća otvaraju medrese i škole. Od osmanskog osvajanja do XIX stoljeća utvrđeno je postojanje najmanje 15 medresa. Postojeći podaci o tim medresama u nastavku su razmotreni hronološkim redom.

Kao prva medresa u Manastiru navodi se Sungur Čavuš-begova medresa, za koju se tvrdi da ju je 1434. godine podigao Sungur Čavuš. Neki istraživači, međutim, smatraju da taj podatak nije tačan. Nakon nje slijedi Hadži-begova medresa, poznata i kao Medresa Turaka, koju je početkom XVI stoljeća, prije 911/1506. godine, dao sagraditi Hadži-beg. Jedna od važnijih manastirskih medresa iz XVI stoljeća jeste Ishak-efendijina medresa, poznata i pod nazivima Ishakija, Ishak Čelebi, Dülbend Kadija i Dülbendzade medresa. Ove razlike u nazivima zabilježene su i u ruznamče defterima prilikom imenovanja muderrisa. Koca Kadijina, Kadije Mahmuda Efendije, Hajdar Kadijina i Kadije Jahje medrese također spadaju među medrese podignute u Manastiru u XVI stoljeću.

U XVII stoljeću pridružene su i medrese Hasan-bega, Mehterbašije te Šehzade Hatun. U XVIII stoljeću podignute su još dvije medrese, i to Ahmed-pašina i Medresa Jeğen Ali-paše. U XIX stoljeću kao dodatne se javljaju medrese Šerif-bega, Fevziye i Tevfikiye. Za Medresu Tri šejha nisu navedeni podaci o vremenu gradnje niti o vakufu, ali se u izvorima i ona ubraja među manastirske medrese.

Manastirske medrese (XV–XX stoljeće)

Red. br.	Naziv medrese	Datum/period
1	Sungur Čavuš	XV stoljeće?
2	Hadži-beg / Turci	Prije 1506
3	Ishak-efendi	1506
4	Koca Kadija	XVI stoljeće
5	Kadija Mahmud-efendi	1558–59
6	Hajdar Kadija	1561–62
7	Kadija Jahja	XVI stoljeće
8	Hasan-beg	Prije 1644
9	Mehterbaša	XVII stoljeće
10	Šehzade Hatun	XVII stoljeće
11	Ahmed-paša	XVIII stoljeće
12	Jeğen Ali-paša	XVIII stoljeće
13	Šerif-beg	1849
14	Fevziye	XIX stoljeće
15	Tevfikiye	XIX stoljeće
16	Tri šejha	XIX stoljeće

Prva medresa koja je podignuta u Manastiru smatra se Sungur Čavuš-begova medresa. U XV stoljeću, uz džamiju koju je dao podići Sungur Čavuš, jedan od komandanta u vrijeme sultana Murata II, nalazila se i ova medresa, čiji tačan datum izgradnje nije poznat. Za džamiju se navodi godina 838/1434, te se pretpostavlja da je medresa izgrađena u isto vrijeme ili ubrzo potom. Posjedovana vakufnama ne potvrđuje postojanje medrese. Vakuf Sungur Čavuš-bega imao je veliki značaj za razvoj Manastira kao grada.

Prema vakufnami iz H. 838 / M. 1435-36, Sungur Čavuš je za džamiju, han i imaret koje je podigao u Manastiru vakufio 7 vodenica, 25 dućana, jednu vinogradsku parcelu i dva zemljišna posjeda.

Hadži-beg Medresa (Turska medresa) trebala bi biti osnovana krajem XV ili početkom XVI stoljeća. O njoj se govori u dokumentu iz H. 911 / M. 1506. Prema tome, medresa je izgrađena krajem XV ili početkom XVI stoljeća. Iz deftera u kojem su zabilježeni kadrovi rumelijskih medresa, koji su dolazili u Istanbul radi mukâleme, vidi se da je Hadži-beg Medresa postojala 1506. godine. Zabilježeno je devet imenovanja muderrisa za ovu medresu; prvi zapis datira 10. rebiülevvel 999 / 2. juli 1591, kada je Mevlana Receb b. Mustafa, jedan od kandidata šejhulislamove mukâleme, postavljen za muderrisa s dnevnicom od 20 akči.

Ishak Efendi Medresa (Ishakiye, Ishak Efendi, Ishak Čelebi, Dülbend Kadı / Dülbendzâde Medresa) nalazi se pored Ishakiye džamije, a podigao ju je solunski kadija Ishak Čelebi b. Isa Fakih (umro 1510) 914/1506. Prema Evliyi Čelebiju, to je najbogatija od devet manastirskih medresa. Medresa je poznata i kao Dülbendzâde Kadı Ishak Efendi Medresa, Ishakiye ili Ishak Čelebi Medresa.

U vakufnami se navodi da medresa ima 10 ćelija, a vakuf Ishak Efendi je darovao 20 vodenica i 25 dućana za održavanje medrese. Dnevna naknada muderrisa 930. godine bila je 20 akči. U doba sultana II. Bajezida, Ishak Čelebi b. Isa Fakih osnovao je u medresi prvu biblioteku na Balkanu, a kasnije i u Solunu. Za učenike medrese vakufio je 21 knjigu; do 1511. godine broj knjiga je povećan na 34. Muderris i učenici su dobijali knjige od hafiza-kutuba, a knjige nisu izlazile iz biblioteke. Zabilježeno je devet imenovanja muderrisa za Ishak Efendi Medresu; prvi zapis datira 19. rebiülevvel 996 / 17. februar 1588, kada je Mevlana Ahmed postavljen za muderrisa s dnevnicom od 25 akči.

Koca Kadı Medresa podignuta je od manastirskog kadije Ahmed Efendija i nalazi se pored Koca Kadı džamije. S obzirom da je džamija izgrađena 936/1529, medresa je vjerovatno podignuta u isto vrijeme. U XVII i XVIII stoljeću bila je poznata po visokom nivou obrazovanja, a 1766/67. u programu su pored vjerskih predmeta predavali i matematiku.

Kadı Mahmud Efendi Medresa, druga medresa podignuta od kadija, nalazi se pored Kadija Mahmud Efendi džamije i izgrađena je 966/1558-59. Poznata je i kao Medresa Nove džamije. Godine 1903. imala je 15 učenika.

Haydar Kadı Medresa, treća medresa podignuta od kadija u XVI stoljeću, sagrađena je 969/1561-62 od Kadija Haydar Efendija u Karaoğlan mahalle-u po poznatom projektu iz doba Mimara Sinana. Nalazi se pored Haydar Kadı džamije. Ova medresa u H. 1100 smatrana je najpoznatijom u Manastiru, privlačila je veliki broj učenika i bila je dom najistaknutijih muderrisa toga vremena. Prema zapisima, u H. 1180. predavali su se hendese (geometrija) i heyet (astronomija).

Kadı Yahya Medresesi postoji u XVI. stoljeću, što se može saznati iz zapisa u ruznamče defterima. U ruznamče defterima koji se odnose na imenovanja muderrisa za Kadı Yahya Medresu pronađeno je devet zapisa. Prvi od njih datira 8. Zilka‘de 995 / 10. oktobar 1587. i odnosi se na povećanje plate muderrisa Mevlana Bâlîja.

Hasan Bey Medresa također spada među medrese koje su zabilježene u ruznamče defterima. Za ovu medresu postoji zapis o imenovanju muderrisa datiran 1. Džumade-l-ula 1054 / 6. juli 1644, kojim se navodi da je Mevlana Mehmed, jedan od muderrisa Pir Ahmed Medrese, imenovan za Hasan Bey Medresu s dnevnicom od 25 akči.

Mehterbaşı Medresa je medresa XVII. stoljeća, a u ruznamče defterima postoji zapis o imenovanju muderrisa. Zapis od 1. Rebiülevvel 1055 / 27. maj 1645 navodi da je Mevlana Mehmed, muderris iz Ali Kuşcu Medrese u Edirni, postavljen za muderrisa Mehterbaşı Medrese s dnevnicom od 30 akči.

Medresa poznata kao Şehzâde Hâtun Medresa spominje se u tapu defteru iz 1196. i perakendefteru iz 1085. godine, povodom imenovanja mutavellija Vakfa Şehzâde Hâtun. Prema vakufskom zapisu, medresa se nalazila pored Şehzâde Hâtun džamije i navodi se da ju je podigao Zaimzâde Seyyid Ali. Međutim, nije jasno da li je Şehzâde Hâtun Medresa ista medresa koju je podigao Zaimzâde Seyyid Ali.

Ahmed Paşa Medresa nalazi se u Manastiru, u mahali Hüseyin Subaşı, i podignuta je od Ahmed Paše. Njeno postojanje, zajedno s džamijom, evidentirano je u tapu defteru prilikom transakcije 1180. godine.

Yeğen Ali Paşa Medresa spominje se u zapisima vezanim za Emir Bey mahalu i Rumelijskog valiju Yeğen Ali Pašu. Tapu defter iz 1205. godine bilježi da je tadašnji Rumelijski valija Ali Paša izgradio džamiju s pripadajućom medresom i bibliotekom. Yeğen Ali Paša proširio je Emir Bey džamiju dodajući medresu i u travnju 1750. postao Rumelijski valija. Medresa danas ne postoji.

Şerif Bey Medresa podignuta je u Bey mahalu od strane Şerîf Ahmed Beja b. Mahmud Paše. Vakufski zapis je na turskom jeziku i datira 25. Ševval 1265 / 4. septembar 1849. Godine 1903. medresa je imala 35 učenika.

Feyziye Medresa, koja se nalazi u Hamza Bey mahalu u Manastiru, podignuta je navodno od strane Defterdara Ali Paše, mada precizan osnivač i datum nisu potvrđeni.

Tevfikiye Medresa osnovana je vakufom žene po imenu Rabia koja je svoj dom darovala, a kasnije je kuća srušena i iznova izgrađena kao medresa.

Üç Şeyhler Medresa spominje se u trećoj stranici risale Mehmed Tevfika.

Ohridske Medrese

Ohrid se nalazi 175 km jugozapadno od Skoplja (Üsküpa), na sjeveroistočnoj obali Ohridskog jezera, na padinama jednog rta koji se pruža prema jezeru, na nadmorskoj visini od 792 m. Grad je trebao prijeći pod osmansku vlast 787. godine (1385). Prema slavenskim izvorima, Ohrid je krajem srpske vlasti bio dio Kraljevića Marka, čiji centar je bio u Pirlepu. Nakon što je Kraljević Marko poginuo u Rovin bitci 797. godine (1395), Ohrid je iste godine prešao pod osmansku upravu.

U prvoj polovini XVI. stoljeća u Ohridu je živjelo ukupno 441 domaćinstvo (oko 2000–2500 stanovnika), od čega 349 hrišćanskih i 93 muslimanska. U periodu 973–990 (1566–1582) došlo je do povećanja muslimanskog stanovništva i njihov broj se približio broju hrišćana (287 hrišćanskih, 249 muslimanskih domaćinstava), a ukupna populacija prešla je 2500. Prema tahriru iz 991. godine (1583.), u Ohridu sa 25 mahala bilo je 533 domaćinstava, od čega 263 hrišćanska i 270 muslimanskih.

Ruznamče defteri Rumelijskog kazaskerata iz kraja XVI. i početka XVII. stoljeća pokazuju da su u Ohridu postojale sedam medresa: Hamza Bey, Siyavuş Paşa, Hamza Çavuş, Fâik Bey, Hızır Çavuş, Siyavuş Bey i Muhyiddin Bey.

Hamza Bey Medresa, jedna od medresa XVI. stoljeća, evidentirana je u ruznamče defterima sa šest zapisa o imenovanju muderrisa.

• Prvi zapis datira 3. Šaban 996 / 28. juni 1588. godine i navodi da je Mevlana Ahmed, učenik preminulog Ağazâde Mevlana Muhyiddina Efendija iz Edirne, imenovan muderrisom s dnevnicom od 20 akči.

• Drugi zapis od 29. Muharrem 997 / 18. decembar 1588. godine bilježi da je Mevlana Ahmed, učenik preminulog Mevlana İvaz Efendija iz Rumelijskog kadıaskerata, imenovan s dnevnicom od 20 akči.

• Treći zapis od 13. Zilka‘de 999 / 2. septembar 1591. godine spominje Mevlana Abdurrahmana b. Alija, učenika Šejhulislamovog, koji je imenovan muderrisom s dnevnicom od 20 akči.

• Zapis od 1. Džumade-l-ula 1044 / 23. oktobar 1634. godine navodi Mevlana Mustafu, muderrisa Ali Paša Medrese u Koniču, koji je imenovan s dnevnicom od 50 akči.

• Zapis od 1. Šaban 1046 / 29. decembar 1636. godine pokazuje da je Mevlana Mustafa, muderris Musa Bey Medrese u Vardaru, imenovan s dnevnicom od 40 akči.

• Zapis od 10. Zilhicce 1047 / 25. april 1638. godine odnosi se na Hasan b. Mehmeda el-Tavila iz Karasu Yenicesi, učenika muderrisa Derviša Mehmed Efendija, koji je imenovan s dnevnicom od 20 akči.

Ohridske Medrese (XV–XX. stoljeće)

Medresa	Godina
1. Tekke – Sultan Sulejman	XVI. stoljeće?
2. Hamza Bey	Prije 1588.
3. Siyavuş Paşa	Prije 1591.
4. Hamza Çavuş	Prije 1626.
5. Fâik Bey	Prije 1659.
6. Hızır Çavuş	Prije 1633.
7. Siyavuş Bey	Prije 1644.
8. Muhyiddin Bey	Prije 1645.
9. Zeynelabidin Paşa	XVII. stoljeće
10. Šerif Bey	1846.
11. Ali Paşa	XIX. stoljeće

Siyavuş Paşa Medresa je jedna od medresa iz XVI stoljeća. Osnivač je trebao biti Kanijeli Siyavuş Paşa (umro 1602). Evliya Çelebi navodi da se medresa nalazila pored jezera, lijevo od Hacı Kasım džamije i da je imala mnogo soba. Također ističe da su iz vakufa medresi bili dodijeljeni meso i ogrjev. Precizna godina izgradnje medrese nije poznata.

U ruznamçe defterima zabilježeno je osamnaest imenovanja muderrisa za ovu medresu. Prvi zapis datira 1. Safer 1000/18. novembar 1591, kada je Mevlana Abdülkerim, muderris iz İshak Bey medrese u Üsküpu, imenovan za muderrisa sa dnevnicom od šezdeset akči. Drugi zapis 3. Safer 1035/4. novembar 1625 bilježi Mevlana Ahmeda, muderrisa iz Hüsam Bey medrese u Bursi, imenovanog sa dnevnicom od trideset akči.

Dalji zapisi pokazuju niz imenovanja muderrisa sa različitim dnevnicama: Mevlana Mustafa iz Hayreddin Paşa medrese na Midilliju, Mevlana Ali iz İlyas Bey medrese u Balatu, Mevlana Mehmed i Mevlana Yusuf iz različitih medresa, sve do 1660. godine.

Hamza Çavuş Medresesi iz XVI-XVII stoljeća ima sedam zabilježenih imenovanja muderrisa. Prvi zapis datira 1. Cumâde’l-âhire 1035/28. februar 1626, kada je Mevlana Sinanzâde Mustafa, muderris iz Cerrâhbaşı medrese u Istanbulu, imenovan sa dnevnicom od trideset akči. Sljedeći zapisi bilježe imenovanja muderrisa iz Edirne, Narde, Kirmastija i drugih mjesta sa dnevnicama između 30 i 50 akči.

Fâik Bey Medresesi, medresa XVII stoljeća, ima jedan zapis o imenovanju muderrisa: 1. Ševval 1069/22. juni 1659, kada je Mevlana Sinan iz Kadı Mahmud Medrese u Sütlüceu imenovan sa dnevnicom od četrdeset akči.

Medresa Hızır Çavuş iz XVII stoljeća ima u ruznamçe defterima pet zabilježenih imenovanja muderrisa. Prvi zapis je 10. Rebi‘ü’l-evvel 1043/14. septembar 1633, kada je Mevlana es-Seyyid Halil, muderris iz Ali Kuşcu Medrese u Edirne, imenovan sa dnevnicom od četrdeset akči. 15. Ramazan 1043/15. mart 1634, Mevlana Hüseyin, muderris iz Kadı Hüseyin, imenovan je sa dnevnicom od četrdeset akči. 1. Cumâde’l-âhire 1044/22. novembar 1634, Mevlana Mustafa iz Mustafa Ağa Medrese u Karasu Yenicesi, imenovan sa dnevnicom od trideset akči. 10. Şaban 1046/7. januar 1637, Mevlana Mustafa iz Kara Ali Bey Medrese u Zilhovi, imenovan sa dnevnicom od pedeset akči.

Siyavuş Bey Medresa, također iz XVII stoljeća, ima jedan zapis o imenovanju: 1. Cumâde’l-ûlâ 1054/6. juli 1644, Mevlana Mehmed iz İlyas Paşa Medrese u Edirne, imenovan sa dnevnicom od trideset akči.

Muhyiddin Bey Medresa, XVII stoljeća, ima jedan zapis: 1. Ramazan 1055/21. oktobar 1645, Mevlana Seyyid b. Abidin iz Hacı Kadı Medrese u Izniku, imenovan sa dnevnicom od trideset akči.

Pored ruznamçe deftera, iz raznih izvora u Ohri su utvrđene medrese: Tekke-Sultan Süleyman, Zeynelabidin Paşa, Şerif Bey i Ali Paşa.

Tekke-Sultan Süleyman Medresa spominje se u Evliya Çelebijevom putopisu kao jedna od dvije medrese u Ohridu. Danas ne postoji. Isti sultan ima i džamiju u Ohridu sa istim imenom. Prema predanju, kada je Halvetijska tarika počela širiti uticaj u gradu, zatražili su da džamija i medresa budu pretvorene u tekiju za njihove ceremonije. Molba je prihvaćena i dobila je ime Cami Piri Hayati Tekke. Medresa je nastavila obrazovne aktivnosti, kasnije na drugoj lokaciji u blizini.

Zeynelabidin Paşa Medresa osnovao je Zeynelabidin Paşa. Pošto je džamija izgrađena 1685, medresa je izgrađena oko iste godine. U vakufu je navedeno: džamija, tekija i medresine ćelije za pet učenika, te tiskara. Za troškove zgrada u Ohridu i Strugi osigurani su mnogi dućani, mlinovi itd. S dnevnicom od 30 akči i 50 kg brašna za muderrisa, dok su učenici po dvoje u ćeliji primali 6 akči i 10 kg brašna dnevno, a tri učenika u drugoj ćeliji 2 akči i 10 kg brašna, čitajući Kur’an u džamiji.

Şerif Bey Medresa, osnivač Şerif Bey, nalazi se u Hacı Hamza mahalli. Vakuf je 7. septembar 1846. Pet dućana pored medrese, tri su preko puta, a ostali dućani, mlinovi, zemljišta i vrtovi su također bili vakufirani. Prihodi su korišteni za troškove medrese, pripremu ašure, mevlid, čitanje Kur’ana i Kelime-i Tevhid, a ostatak za održavanje. Medresa je imala 14 učenika u 9 soba.

Ali Paşa Medresa, osnivač Ali Paşa, nalazi se pored Ali Paşa džamije. Godine 1903 imala je 30 učenika. Jedan period muderris je bio Hafız Osman Efendi (rođen 1868), imam i hatib Alipaşa džamije.

Evliya Çelebi navodi da je u Ohridu postojao daru’l-kurrâ, gdje se učio tedžvid i hadis, te je služio i kao daru’l-hadis. Međutim, iz Ohrida nije mnogo hafiza i muhaddisa izlazilo; učilo se samo po Hafs rivajetu, a iz hadisa samo Buharîjeva zbirka.

Strumica (Usturumca) Medrese

Strumica je početkom XVII stoljeća bila jedno od najvažnijih obrazovnih središta u Makedoniji, sa četiri aktivne medrese. Prema ruznamçe defterima Rumelijskog Kazaskera iz prve polovine XVII stoljeća, u kasabi Usturumca utvrđene su četiri medrese: Behrâmiye, Mesih Bey, Seyyid Muslı i Seyyid Mustafa.

Strumičke Medrese (XVII-XIX stoljeće)

Redni broj	Naziv medrese	Datum / period
1	Bahramiye	Prije 1631.
2	Seyyid Mustafa	Prije 1636.
3	Seyyid Muslı	Prije 1633.
4	Mesih Bey	Prije 1633.
5	Hasan Tahsin Efendi	XIX vijek
6	Durak Efendi	XIX vijek
7	Abdullah Bey	XIX vijek
8	Mehmed Efendi	XIX vijek
9	Çalı ili Çalı Bey	XIX vijek

Behrâmiye Medresa je vjerovatno osnovana početkom XVII stoljeća. U ruznamče zapisima Rumelijskog kazaskera iz prve polovine XVII stoljeća evidentirana su četiri imenovanja muderrisa u Behrâmiye Medresi. Prvi zapis datira 10. džumadel-ula 1041 / 4. decembar 1631. godine i odnosi se na Mevlanу Hüseyina, muderrisa Sinan Bey Medrese u Drami, koji je postavljen u Behrâmiye sa dnevnicom od trideset akči. Drugi zapis, 15. ramazan 1043 / 15. mart 1634, bilježi Mevlanу Sadija, muderrisa Mehmed Paša Medrese u Sofiji, postavljenog sa dnevnicom od četrdeset akči. Treći zapis, 1. ramazan 1047 / 17. januar 1638, odnosi se na Mevlanу Sunullaha, muderrisa Fîruz Ağa Medrese u Istanbulu, koji je imenovan sa dnevnicom od pedeset akči. Četvrti i posljednji zapis, 10. zilhicce 1047 / 25. april 1638, bilježi Mevlanу Mehmeda b. Alija el-Yenišerîja, učenika muderrisa Bekir Efendija iz Bagdada, sa dnevnicom od dvadeset akči.

Jedna od medresa u Ustrumci u XVII stoljeću, čija se aktivnost potvrđuje ruznamče zapisima, jeste i Seyyid Mustafa Medresa. U ruznamče defterima evidentirano je osam imenovanja muderrisa u ovoj medresi. Prvi zapis datira 1. rebî‘u-l-ahir 1046 / 2. septembar 1636, i odnosi se na Mevlanu Šejh Mehmeda iz Kadı Mahmud Medrese u Istanbulu, koji je postavljen sa dnevnicom od četrdeset akči. Drugi zapis, 1. šaban 1046 / 29. decembar 1636, bilježi povećanje plate Mevlani Šejh Mehmedu. Treći zapis, 20. ševal 1046 / 17. mart 1637, odnosi se na Mevlanu Mehmeda, muderrisa Derviş Çelebi Medrese u Istanbulu, postavljenog sa dnevnicom od četrdeset akči. Četvrti zapis, 10. zilhicce 1047 / 25. april 1638, bilježi Mevlanu Ömera iz Sayyâdbaşı Medrese u Istanbulu, postavljenog sa dnevnicom od četrdeset akči. Peti zapis, 1. džumadel-ahir 1054 / 5. august 1644, bilježi Mevlanu Recep, muderrisa Fîruz Bey Medrese u Saraju, sa dnevnicom od četrdeset akči. Šesti zapis, 15. ramazan 1055 / 4. novembar 1645, odnosi se na Mevlanu Ibrahima, muderrisa Hızır Çelebi Medrese u Gelibolju, postavljenog sa dnevnicom od trideset akči. Sedmi zapis, 10. safer 1057 / 17. mart 1647, bilježi Mevlanu Mehmeda b. Hüseyina, učenika muftije Muzafferzâde Salih Mehmed Efendija iz Kudusa, sa dnevnicom od dvadeset akči. Osmi zapis, 1. receb 1057 / 2. august 1647, odnosi se na muderrisa Mustafu iz Šejh Sinan Medrese u Edirni, postavljenog sa dnevnicom od pedeset akči.

Seyyid Muslı Medresa, takođe aktivna u istom periodu, evidentirana je kroz dva zapisa o imenovanjima muderrisa. Prvi zapis, 10. rebî‘u-l-evvel 1043 / 14. septembar 1633, bilježi Mevlanу Emrullaha, muderrisa Sebâ’iye Medrese u Gelibolju, postavljenog sa dnevnicom od trideset akči. Drugi zapis, 1. džumadel-ahir 1043 / 3. decembar 1633, bilježi povećanje plate Mevlani Emrullahu.

Mesih Bey Medresa je evidentirana jednim zapisom datiranim 20. rebî‘u-l-evvel 1043 / 24. septembar 1633, kada je Mevlana Osman postavljen sa dnevnicom od trideset akči.

Krajem XIX i početkom XX stoljeća, u Ustrumci je evidentirano pet medresa: Hasan Tahsin Efendi, Durak Efendi, Abdullah Bey, Mehmed Efendi i Čalı ili Čalı Bey. Pored njih, u Ustrumci je postojala i biblioteka Hulusi Efendi, koja je prema Maʻârif Salnamesi iz 1318. godine imala ukupno 284 knjige.

Štipske (Ištip) Medrese

Ištip je smješten na ušću rijeke Otinje u Bregalnicu, pritoku Vardara. Grad se nalazi 70 km jugoistočno od Skoplja i 23 km istočno od Köprülija. U srednjem vijeku bio je jedan od najznačajnijih gradova Srpskog Kneževstva, dok je u osmanskom periodu, zahvaljujući prostranim plodnim zemljištima i velikom turskom stanovništvu, stekao status važnog centra islamskog života.

Evliya Çelebi navodi da je u XVII stoljeću u gradu bilo 2.240 domaćinstava, 24 džamije i mesdžida, dva hamama, sedam hanova i sedam tekija. U njegovom putopisu spominje se samo jedna medresa, ona koja se nalazila ispred Gazi Mehmed Hana. U Salnamesi Kosovskog vilajeta iz 1314/1896 godine također se bilježi postojanje jedne medrese u gradu. Prema Šemseddinu Samiju, koji opisuje stanje Ištipa u XIX stoljeću, u gradu su postojale tri medrese. Pored daru-l-kurrâ, u Ištipu je identificirano ukupno deset medresa.

Štipske Medrese (XIV–XX stoljeće)

Naziv medrese	Period
Hüdavendigar (Demitaš Paša)	XIV stoljeće?
Čeribaši	prije 1587
Ištibizade Mehmed	prije 1591
Čaršijska džamija Daru-l-kurrâ	XVII stoljeće
Hüsam Paša Daru-l-kurrâ	XVII stoljeće
Kadınana Daru-l-kurrâ	XVII stoljeće
Mehmed Emin Ağa	XIX stoljeće
Penbe Hanım	1862
Čınarlı	XIX stoljeće
Hamidije	1902–1903

Medrese Hüdavendigar i druge medrese u Štipu

Medresa Hüdavendigar predstavlja najstariju medresu u gradu. Pretpostavlja se da su medresa i daru-l-hadis podignuti 784/1383. godine, neposredno nakon osvajanja grada, pod pokroviteljstvom Demirtaša Paše. Ostaje diskutabilno da li je medresu osnovao Murad Hüdavendigar ili Mehmed II. Murad. Evliya Çelebi daje sljedeće podatke o ovoj medresi: „Ispred džamije Fâtih-i vilâyet Gâzî Murad Hüdâvendigar nalazi se medresa po imenu Murâdiye. U Medresi Murâdiye poučava se posebno znanje hadisa i obavljaju se posebni javni časovi.“ 

Ova medresa danas ne postoji, a ne postoji ni zapis o njenom vakfijetu niti o imenima njenih muderrisa.

Čeribaši medresa spada među medrese XVI stoljeća. U ruznamče defterima postoje deset zabilješki o imenovanjima muderrisa Čeribaši medrese. Prva od njih datira 23. ševvala 995/26. septembra 1587. godine, kada je Mevlana Alaaddin, iz reda učenika Mevlane Muhyiddina Efendija koji je napustio kadiluk u Bagdadu, imenovan muderrisom sa dnevnicom od dvadeset akči. Druga zabilješka od 28. zilhidže 999/17. oktobra 1591. godine informiše da je Mahmud, učenik Mevlane Abdülkerim Efendija, imenovan muderrisom sa dnevnicom od dvadeset akči. Treća zabilješka, 1. cumâde-l-âhire 1035/28. februara 1626., odnosi se na Mevlanu Ahmeda, muderrisa Kadı Nasrullah medrese u Ayurci, koji je imenovan sa dnevnicom od dvadeset pet akči.

Slijede zabilješke iz 1035–1057 h. god., uključujući imenovanja muderrisa Mevlana Mehmeda, Mevlana Abdülbakija, Mevlana Abdünnebija, Mevlana İbrahima, Mevlana Hüseyina, Mevlana Seyyid Burhaneddina i Hızır Efendija sa dnevnicama od 20 do 50 akči, koje pokazuju kontinuitet obrazovne djelatnosti u ovoj medresi.

Medresa İştipli-zâde (İştibîzâde) Mehmed Efendi također je podignuta u XVI stoljeću. Osnivač İştibîzâde Mehmed u gradu je osnovao medresu, karavan-saraj i malu biblioteku. Mevlana Muhyiddin Çelebi je ovoj medresi darovao kolekciju od 25 tomova. İştibîzâde Mehmed bio je sin i nasljednik Kadı Nureddina, koji je u Ištipu osnovao važne vakufe, uključujući džamiju, karavan-saraj i hamam, od kojih nijedan nije sačuvan do danas.

Ruznamče defteri bilježe sedam imenovanja muderrisa u İştibîzâde medresi između 1591. i 1647. godine, sa dnevnicama od 20 do 50 akči, uključujući zabilješke o privremenim smjenama i povratku muderrisa na funkciju, što odražava složenost obrazovnog sistema u Ištipu.

Evliya Çelebi spominje tri daru-l-kurrâ u Ištipu: Čaršijska džamija, Hüsam Paša i Kadın Ana. Prema njegovim navodima, Hüsam Paša daru-l-kurrâ bio je integrisan sa džamijom. Ove ustanove nisu sačuvane do današnjeg vremena.

Medresa Mehmet Emin Ağa podignuta je rekonstrukcijom postojeće medrese od strane istipskog ajana Mehmeda Emin Ağe. Penbe Hanım medresa, u naselju Sinan Bey, podignuta je od Penbe Hanım kćerke Yusuf Ağe, sa vakfijetom datiranim 1. šabana 1278/1. februara 1862., na turskom jeziku. Čınarlı medresa aktivna je 1313/1897. godine, a njen muderris bio je istipski Mehmet Esat Efendi; prvi put je učenicima izdana icazet 1319/1903. Albayrak sugerira da bi ova medresa mogla biti identična Hamidije medresi, ali Hamidije je izgrađena 1902–1903., dok je Čınarlı medresa davala prvu icazet 1903., što sugerira da se radi o zasebnoj ustanovi.

Postojanje Hamidije medrese potvrđuje natpis pronađen slučajno na kući. Zapis upućuje da je medresa sagrađena 1902–1903. godine, u doba sultana II. Abdulhamida (1876–1909). U dopisu iz Ištipskog kaymakamluka Ministarstvu unutrašnjih poslova od 3. februara 1902. godine, navodi se da je u naselju Tekke-i Bala stara, ruinirana medresa zamijenjena novom, uz pomoć lokalnog stanovništva, te da joj je dodijeljeno ime sultana II. Abdulhamida, a vakfovane tri radnje su namijenjene pokrivanju troškova održavanja. Hamidije medresa mogla bi biti dodatna medresa pored tri medrese koje spominje Šemseddin Sami, s obzirom na godinu izgradnje 1902–1903.

Ovaj pregled pokazuje kontinuirani razvoj islamskog obrazovanja u Ištipu od XIV do XX stoljeća kroz niz medresa, daru-l-kurrâ i pratećih vakufskih ustanova, sa evidencijama imenovanja muderrisa i dnevnicama, koje služe kao ključni izvor za proučavanje obrazovne i društvene historije ovog područja.

Medrese u Prilepu (Pirlep)

Prilep, jedan od značajnijih gradova Makedonije, smješten je južno od Skoplja, na obroncima stjenovitih dijelova planine Babuna, sa sjeverne strane plodne Pelagonijske ravnice. U srednjem vijeku grad je bio glavni grad male slavenske kraljevine, dok je u osmanskom periodu (1395–1912) postao administrativni centar široke kazâ u regiji koja se proteže od južne granice sa Grčkom do Solunske Glave, najviše planine u Makedoniji.

Originalni Prilep smješten je na udaljenosti od današnjeg grada, u neposrednoj blizini tvrđave izgrađene na stjenovitim crnim liticama, južno od koje je bila poznata rezidencija kralja Marka. Međutim, zbog presušivanja izvora, hrišćansko stanovništvo se postepeno selilo prema obalama rijeke Cerne, nakon osmanske okupacije, i na tom mjestu je izgrađen današnji Prilep. Grad je osvojen tokom vladavine Gazi I. Murada Hüdâvendigara 784/1382. godine od strane Timurtaša Paše.

Evliya Çelebi u XVII stoljeću bilježi da grad posjeduje deset mahala, oko hiljadu kargir zgrada, džamije Alaybey i Arslan Paša, mesdide, jednu medresu, tekke, mekteb i han. Šemseddin Sami navodi da je u XIX stoljeću grad imao 18.378 stanovnika, deset džamija, tri tekke, pet medresa, dvije crkve, dva hamama, jednu rüşdiye, iptidaiye, sedam sîbyan i šest hrišćanskih iptidaiya škola. Isto tako, prema Salname-i Vilâyeti Manastır iz 1308/1890., broj medresa u gradu bio je pet, od kojih su četiri sačuvane ili identificirane.

U osmanskom periodu, broj medresa u Prilepu iznosio je sedam. One su bile: Kadı Muhyiddin, Kadı Mahmud, Yusuf Ağa, Câmi-i Evsat, Mehmed Bey, Bekir Ağa i Osman Bey medresa. Iz ruznamče deftera Rumeli Kazaskera iz kraja XVI i početka XVII stoljeća saznaje se za postojanje medresa Kadı Muhyiddin i Kadı Mahmud u Pirlepu.

Ovi podaci potvrđuju kontinuiranu prisutnost islamskog obrazovanja u Prilepu od osmanskog osvajanja, kao i značaj grada kao obrazovnog i administrativnog centra regije.

Medrese u Prilepu (XVI–XIX stoljeće)

Naziv medrese	Period osnivanja / evidencije
Kadı Muhyiddin	Prije 1587. godine
Kadı Mahmud	Prije 1637. godine
Yusuf Ağa	1784. godina
Câmi-i Evsat	XIX stoljeće
Mehmed Bey	XIX stoljeće
Bekir Ağa	XIX stoljeće
Osman Bey	XIX stoljeće

Kadı Muhyiddin Medresa predstavlja najranije ustanovljenu medresu u Prilepu koja je dokumentovano aktivna u XVI stoljeću. U ruznamčama se nalazi dvanaest zapisa vezanih za imenovanja müderrisa u ovoj medresi. Prvi zapis, datiran 30. Rebi‘ü’l-evvel 995/6. juli 1587. godine, bilježi povećanje plate müderrisa Mevlane Derviša Alija.166

U zapisu od 20. Ramazana 995/24. avgusta 1587. godine, navodi se da je Mevlana Muhyiddin, jedan od učenika preminulog Fazıl Efendi iz Mekke, imenovan na dužnost s dnevnicom od dvadeset akči.167 Treći zapis, od 3. Šabana 996/28. juna 1588. godine, pokazuje da je Mevlana Muhyiddin, učenik preminulog kadije iz Konje, imenovan s dnevnicom od osamnaest akči.168

Dne 29. Ramazana 996/22. avgusta 1588. godine, Mevlani Muhyiddinu je povećana plata.169 Zapis od 7. Receba 1000/19. aprila 1592. godine bilježi da je Mevlana Süleyman, učenik Abdülkerimzade Abdullaha Efendija iz Galate, imenovan s dnevnicom od dvadeset akči, dok zapis od 13. Receba 1000/25. aprila 1592. godine pokazuje da mu je plata povećana.171

Dalji zapisi svjedoče o imenovanjima müderrisa u različitim medresama: 15. Ramazana 1043/15. marta 1634. godine Mevlana Ali Murtaza je imenovan s dnevnicom od četrdeset akči u Kara Kadı Medresi u Yenişehiru; 15. Cumâde’l-ûlâ 1055/9. jula 1645. godine Mevlana Bešir, müderris iz Kara Čavuş medrese u Istanbulu, imenovan je s dnevnicom od četrdeset akči; 1. Rebi‘ü’l-âhir 1057/6. maja 1647. godine Mevlana Ahmed, müderris iz Mehmed Bey medrese u Mostaru, imenovan je s dnevnicom od dvadeset pet akči; 25. Cumâde’l-ûlâ 1057/28. juna 1647. godine Mevlana Abdülaziz iz Mahmud Bey medrese u Alasonji imenovan je s dnevnicom od trideset akči; 1. Cumâde’l-ûlâ 1059/13. maja 1649. godine Mevlana Mehmed iz Peyker Medrese imenovan je s dnevnicom od pedeset akči; dok posljednji zapis, 10. Rebi‘ü’l-âhir 1062/21. marta 1652. godine, bilježi imenovanje müderrisa Osmana iz Sinan Ağa medrese u Edirnu na dužnost u Kadı Muhyiddin Medresi.177

Kadı Mahmud Medresa djelovala je u XVII stoljeću i u ruznamčama postoji zapis o imenovanju müderrisa: 10. Ramazana 1046/5. februara 1637. godine Mevlana Mustafa iz Mustafa Paša medrese na Kipru imenovan je s dnevnicom od dvadeset pet akči.178

Yusuf Ağa Medresa pružala je obrazovanje od XVIII stoljeća, a osnovana je 1784. godine od strane Yusuf Age, koji je za medresu vakufio 1000 kuruša, s tim da prihod (godišnje 150 kuruša) pripadao müderrisu medrese u Pirlepu.179 Jedan od müderrisa ove medrese bio je Pirleplija İbrahim Ethem Efendi, rođen 1244/1828. godine u selu Debreşte, koji je školovanje završio u Istanbulu i nakon sticanja icazeta vratio se u Pirlepe gdje je predavao i izdavao icazete.180

Câmi-i Evsat Medresa – datum izgradnje i osnivač nisu utvrđeni, a postoji pretpostavka da je to Yusuf Ağa Medresa. Mehmed Bey Medresa izgrađena je po nalogu Mehmed Beya, a müderrisi su bili Selim i Salih Efendi, s pedeset učenika.181 Osman Bey Medresa osnovana je od Osman Beya; müderris je bio Šerif Efendi, a broj učenika pedeset.182 Bekir Ağa Medresa, osnovao je Hacı Bekir Ağa u četvrti Akmescit, müderris je bio Yusuf Efendi, a broj učenika trideset.

Medrese u Tetovu (Kalkandelenu)

Kalkandelen (današnje Tetovo) je kasaba u okviru Prizrenskog sandžaka Vilajeta Kosovo, smještena 33 km jugoistočno od Prizrenskog grada, na istočnom podnožju Šar-planine, uz rijeku Vardar i njen pritok, koja prolazi kroz naselje. U historijskim izvorima, prema popisu iz 1455. godine, u Kalkandelenu je živjelo šezdeset muslimanskih i 153 hrišćanske domaćinstva, što daje procijenjeni ukupni broj stanovnika od oko hiljadu. Do 1582. godine broj stanovnika se utrostručio, što se može pripisati migracijama stanovništva prema kasabi. U tom periodu od 462 domaćinstava (oko 2300 osoba), 320 su činili muslimani, a 106 hrišćani.

U Kalkandelenu, sa 320 muslimanskih domaćinstava, u tom periodu postojale su dvije medrese. Iz ruznamča Rumeli Kazaskera, datiranog na kasni XVI i rani XVII stoljeće, poznate su tri medrese u Kalkandelenu: Oruç Paša, Oruç Čavuš i Koçi Čavuš. Osnivač Oruç Paša Medrese se tradicionalno pripisuje Oruç Paši, ali pretpostavka da je riječ o Oruç Paši, sinu Timurtaš Paše koji je umro 1425. godine, djeluje malo vjerovatno.

U ruznamčama postoje dva zapisa vezana za imenovanje müderrisa u Oruç Paša Medresi. Prvi zapis datira 8. Receba 989/8. augusta 1581. godine i bilježi da je Mevlana İhsan, učenik Rumeli Kazaskera Bostan Muhiddina, imenovan za müderrisa u Oruç Paša Medresi.184 Drugi zapis, od 28. Zilhicce 997/7. novembra 1589. godine, navodi da je Mevlana Alaaddin, učenik preminulog Bâlî Efendija sa dvora Saraja, imenovan za müderrisa u Oruç Paša Medresi s dnevnicom od dvadeset akči.185

Medrese u Kalkandelenu (XVI–XX stoljeće)

Naziv medrese	Period
Oruç Paša	Prije 1581.
Oruç Čavuš	Prije 1590.
Koçi Čavuš	Prije 1647.
Saat	XIX stoljeće
Most (Köprü)	XIX stoljeće
Gornja Čaršija (Yukarı Çarşı)	XIX stoljeće

U posljednjim godinama XVI stoljeća u Kalkandelenu postojao je i drugi medrese – Oruč Čavuš Medrese. U ruznamče defterima zabilježeno je devet zapisa koji se odnose na imenovanja i napredovanja muderrisa u ovoj medresi.

Prvi zapis datira 20. Cemaziyelevvel 998/27. mart 1590. godine i odnosi se na povećanje dnevnice (yevmi) muderrisa Mevlane Alaaddina za pet akči. Drugi zapis, od 17. Šaban 999/10. juni 1591. godine, navodi da je Mevlana Taceddin, učenik Hâcegîzâde Mustafe Efendija, imenovan za muderrisa s dnevnicom od dvadeset akči. Treći zapis, od 14. Rebî‘ü’l-evvel 1035/14. decembra 1625. godine, bilježi imenovanje Mevlane Mehmeda sa dnevnicom od dvadeset akči.

Zapis od 20. Rebi‘ü’l-evvel 1043/24. septembra 1633. godine bilježi međusobno premještanje muderrisa – Oruč Čavuš muderrisa Ali i Akkirmanovog Elhâc İbrahima Muderrisa Şeyhî. Zapis od 25. Ševval 1043/24. aprila 1634. godine navodi imenovanje Mevlane Šerif Mehmeda sa dnevnicom od četrdeset akči, dok je 20. Zilka’de 1045/26. aprila 1636. godine Mevlana Mesud, muderris Eyüba, imenovan sa dnevnicom od pedeset akči po vlastitom zahtjevu.

Zapis od 1. Receb 1047/19. novembra 1637. godine pokazuje da je Mevlana Mustafa, muderris Hasan Paşa-yı Atîk Medresesa u Bursi, imenovan sa dnevnicom od trideset akči. 1. Cumâde’l-âhire 1054/5. avgusta 1644. godine bilježi imenovanje Mevlane Abdülbakija sa dnevnicom od četrdeset akči, dok zapis od 15. Ramazan 1055/4. novembra 1645. godine navodi Mevlanu Alija sa dnevnicom od trideset akči u Ali Paşa Medresesi u Semendri.

U XVII stoljeću u Kalkandelenu postojala je i Koçi Čavuš Medrese. Jedan zapis u ruznamče defterima, od 15. Cumâde’l-âhire 1057/18. jula 1647. godine, bilježi da je Mevlana Ahmed, muderris Hasan Bey Medresese u Geliboluu, imenovan u Koçi Čavuš Medresu sa dnevnicom od trideset akči.

Krajem XIX stoljeća u Kalkandelenu postojale su tri medrese. Saat Medrese, u Saat mahali, izgrađena je od strane Gostivarskog Behlül Ağa i datira iz XIX stoljeća. Jedan od posljednjih muderrisa bio je Selman Efendi, a broj učenika u njegovom periodu iznosio je 72. Među učenicima bio je i Kalkandelenac Recep Cudi Efendi, koji je 1292/1875. otišao u Istanbul, učio u Hafızpaşa Medresesi kod Nevrokopskog Mahmut Hamit Efendija, a nakon njegove smrti kod Urfalog Mehmeda Efendija, i 1310/1892. dobio icazet te se potom vratio u Kalkandelen gdje je postao muderris u Saat Medresesi.

Köprü Medrese, u Köprü mahali, sagradio je Mehmed Efendi; 1321/1903. godine muderris je bio Abdo Efendi, a broj učenika 71.

Yukarı Çarşı Medrese, u Yukarı Čarşı mahali, nema poznat datum izgradnje i danas ne postoji. Godine 1299/1881. tu je muderris bio Cafer Efendi.

Prema Salname-i Vilâyeti Kosova iz 1314/1896. godine, u Kalkandelenu je zabilježeno postojanje četiri medrese, iako su imena poznata samo za dvije. Jedno istraživanje o istoriji Kalkandelena navodi da je 1874. u gradu bilo sedam mekteba i pet medresa, pri čemu je jedna medresa sačuvana do Drugog svjetskog rata.

Medrese u Tikvešu

Tikveš je bio kaza centar u vilajetu i sancašku Solun (Selanik), smješten u sjeverozapadnom dijelu vilajeta. Sjeverom ga okružuje kazа Koprulu, istokom Strumica i Doyran, jugom Vodine, a zapadom vilajet i sandžak Manastira te kazа Prilep.

Evliya Čelebi bilježi da je u Tikvešu bilo mnogo âyâna i uglednih ljudi, tri stotine kuća, tri džamije, dva mesdžida, jedna medresa, jedan mekteb, jedna hamam i dva hana. Međutim, Evliya ne navodi ime medrese.

U XIX stoljeću u Tikvešu je zabilježeno pet medresa. Prva od njih je Mustafa Bey Medrese, koju je sagradio Mustafa Bey b. Kontor İsmail Ağa, Tikvešanin koji je privremeno boravio u Istanbulu u Mercan Mahali, u Semerciyan Hanu. Za izgradnju medrese vakufio je imanja, mlin, priveznu barku, kahanu i radnje, a vakuf je registrovan 24 M 1249 (14. juli 1833) godine.

Prema Maʻârif Nezâreti Salnâmesi iz 1903. godine, u Tikvešu postoje četiri medrese. Orta Medrese izgrađena je uz pomoć lokalnog stanovništva i smještena je u centru Tikveša, u Kavadaru. 1903. godine njen muderris bio je Halil Efendi, a broj učenika 26.

Tahir Ağa Medresa podigao je Hacı Tahir Ağa u selu Negotin. Muderris je bio İsmail Efendi, a broj učenika 19.

Marine Medresa podigao je Hacı Ali Bey u selu Marine. Muderris je bio Mehmed Efendi, a broj učenika 5.

Peşte Medresa, smještena u selu Peşte, također je podignuta od strane Mustafa Beya, a 1903. godine imala je 13 učenika.

Medrese u Tikvešu (XIX–XX stoljeće)

Naziv medrese	Period
Mustafa Bey	1833
Orta Medrese	XIX stoljeće
Tahir Ağa	XIX stoljeće
Marine	XIX stoljeće
Peşte	XIX stoljeće

Medrese u Gostivaru

Gostivar, je bio u sastavu kadiluka Kalkandelen (Tetovo) i Prizrenskog sandžaka, nalazi se 25 km južno od Tetova. Smješten je na istočnim padinama Šar-planine, a kroz njega protiče rijeka Vardar. Nalazi se na raskrsnici puteva koji povezuju Skoplje i Kalkandelen s Kičevom, Ohridom, Strugom i Debrom. Gostivar je kasaba čiji razvoj i urbanizacija započinju od XVII stoljeća.

Među značajnim spomenicima koji su postojali u Gostivaru ubrajaju se Kačanička džamija Mustafa-paše, izgrađena 1644. godine i očuvana sve do 1950-ih, zatim džamija Ebu Bekir-paše, sahat-kula i hamam. Danas su očuvani samo sahat-kula i jedna osmanska kuća.

Prema Salnami Kosovskog vilajeta iz 1314/1896. godine, u kasabi je bilo evidentirano 335 domaćinstava, tri ukrašene džamije (cami-i šerif), jedan mesdžid, dvije medrese, dvije biblioteke, dvije tekije, jedna sahat-kula, devedeset dućana, sedam hanova, jedan hamam, jedna ruždija (srednja škola) i dvije sibjan-mekteba (osnovne škole). Također se navodi da su medrese bile ispunjene učenicima te da su se danonoćno ulagali napori u stjecanju znanja.

U XIX stoljeću u Gostivaru su postojale četiri medrese. Medresa Mustafa-age otvorena je 1861. godine. Prije njenog osnivanja, još 1760. godine u Gostivaru je postojao mekteb u kojem je učitelj bio zaposlen s dnevnicom od 20 akči. Mustafa-aga je za potrebe izdržavanja navedene medrese uvakufio svoj čifluk u Lüleburgazu, u oblasti Tekirdağ. U vakufskim zapisima spominju se džamija i medresa Mustafa-age, koje danas više ne postoje. Razumije se da je Mustafa-aga obavljao dužnost beglikčije.

Sahat medresa nalazila se u Sahat-mahali, a njen osnivač bio je Husejin-aga. Među posljednjim muderisima ubrajaju se Hadži Omer i Idris-efendija. Broj učenika iznosio je 110.

Medresa Câmi-i Cedîd nalazila se pored istoimene džamije. Njen osnivač bio je Hadži Mustafa-efendija, dok je muderis bio Mehmed-efendija. Medresa je imala 73 učenika.

Medresa Ebu Bekir-bega nalazila se uz džamiju Ebu Bekir-bega.

Medrese u Gostivaru (XIX–XX stoljeće)

Naziv medrese	Period / godina osnivanja
Mustafa-aga	1861. godina
Sahat medresa	XIX stoljeće
Medresa Câmi-i Cedîd	XIX stoljeće
Medresa Ebu Bekir-bega	XIX stoljeće

Medrese u Doyranu

Doyran se nalazi u jugoistočnom dijelu Republike Sjeverne Makedonije, na obali Doyranskog jezera, te je u osmanskom periodu postao središte kazaa. U kasnijem periodu kaza je obuhvatala dvije oblasti: sjeverozapadnu oblast Valandova polja koja čini nahiju Bojmija (Boymiya) i jugoistočnu oblast oko Doyranskog jezera. Ove dvije nahije, od kraja XIV. stoljeća do XVI. stoljeća, bile su dio velikog Ustrumca (Strumista) u okviru sanca Köstendil. Nakon 1570. godine, Bojmija i Doyran su zajedno činili zasebnu kazu. Salnamama se u Doyranu spominju četiri medrese, međutim, njihovi datumi osnivanja i imena nisu precizirani.

Dojranske medrese (XIX–XX stoljeće)

Naziv medrese	Period
Mehmed Efendi	XIX stoljeće
Mehmed Fahreddin Efendi	XIX stoljeće
Doyran	XIX stoljeće
Kasaba	XIX stoljeće

Prema Maʻârif Nezâreti Salnamesi iz 1903. godine, u Doyranu su djelovale četiri medrese: Mehmed Efendi, Mehmed Fahreddin Efendi, Doyran i Kasaba.

• Mehmed Efendi Medresa izgrađena je od strane mještana, a 1903. godine imala je 27 učenika.

• Mehmed Fahreddin Efendi Medresa sagradio je lokalni učitelj Mehmed Fahreddin Efendi, rođen 1285/1869. godine u selu Kalčakova, u kaza Doyran. Nakon nekoliko godina obrazovanja u Doyranskoj medresi, završio je studije u Istanbulu, u Fâtih Medresi, te se vratio u rodni kraj i preuzeo vlastitu medresu kao müderris.

• Doyran Medresa je poznata zahvaljujući biografiji Doyranlije İsmaila Efendija, rođenog 1281/1864. godine u Kalçokvi kod Doyrana. Nakon deset godina studija u medresama Kaba Halil i Çelebi Mehmet Ağa u Istanbulu, stekao je icazet, vratio se u Doyran i 1318/1900. godine postao müderris ove medrese. Na ovoj poziciji ostao je do smrti 1. marta 1339/1917.

• Kasaba Medresa također je izgrađena od strane lokalnog stanovništva i 1903. godine imala je 23 učenika.

Medrese u Debru

Prema zapisima Šemseddin Samija, u Debru se nalazilo devet džamija, pet tekija, jedna rüşdiye, jedanaest iptidaiya i sibyan mekteba, devet hanova, dva hamama i jedna kasarna, uz prisustvo deset medresa. Međutim, autor ne precizira koliko medresa pripada Debre-i Bâlâ, a koliko Debre-i Zîr. Salname Maʻârif iz 1321. godine daje podatke o četiri medrese nazvane po Hacı Abdi Ağa. Salname Manastir Vilâyeti iz 1308/1890. godine ističe da je stanovništvo Debrea inteligentno, da medrese imaju veliki broj učenika te da se u medresama sa velikim žarom izučavaju vjerske i druge nauke.

Medrese u Debru (XIX–XX stoljeće)

Naziv medrese	Period
Hacı Abdi Ağa	XIX stoljeće
Yeni Cami	XIX stoljeće
Tekke	XIX stoljeće
Debre	XIX stoljeće

• Hacı Abdi Ağa Medresa – prema Salname iz 1903. godine, smještena je „u blizini Câmi‘-i šerîf“ u Debre-i Bâlâ. Osnovao ju je Hacı Abdi Ağa, a 1903. godine müderrisi je bio Mehmed Vehbi Efendi. Broj učenika bio je dvadeset.

• Yeni Cami Medresa – nalazi se u avliji Nove džamije (Yeni Cami). 1903. godine müderrisi je bio Nureddin Efendi, a broj učenika deset.

• Tekke Medresa – banija medrese bio je Kara Mustafa Paša. Medresa je smještena u avliji Tekke džamije, a müderrisi je bio Seyfüddin Efendi. Broj učenika bio je deset.

• Debre Medresa – ime i banija ove medrese nisu utvrđeni. Müderrisi je bio Hafız Celaleddin Efendi, a broj učenika dvadeset.

Medrese u Kratovu

Kratova je kadiluk u sandzaku Skoplja, u Vilajetu Kosova, smješten na pritoci rijeke Vardar, u podnožju visokih planina, 70 km sjeveroistočno od Skoplja. Grad je okružen sa sjevera Krivom Palankom, sa zapada Kumanovom, sa juga Štipom i Kočanom, a sa istoka granicom Bugarske i sandzakom Serez u Vilajetu Soluna. Evliya Čelebi bilježi da je Kratova osvojena od strane Gazi Evrenos Bega, te da je njegova tvrđava srušena. On također navodi da grad posjeduje džamije, tekije, sibyan i mektebe, hanove, česme i jednu medresu. Šemseddin Sami, Salname Vilajeta Prizrena i Salname Vilajeta Kosova iz 1896. godine navode da je u Kratovi postojala jedna medresa.

Kratova Medrese (XVIII–XX stoljeće)

Medresa	Period
Ahmed Čelebi	Prije 1588.
Sufi Mehmed Paşa	XVI stoljeće?
Kuruščuzade	1860
Mustafa Bey	XIX stoljeće?

Medresa Ahmed Čelebi je prva medresa koju potvrđuju defteri Rumelijskog kazaskera sa kraja XVI stoljeća. Prvi zapis datira 29. ramazana 996/22. avgusta 1588. godine, prema kojem je Mevlana Muslihiddin, učenik Mevlane Fazıl Efendija iz Mekke, postavljen za müderrisa uz dnevnicu od dvadeset akči. Drugi zapis, 17. ramazana 999/9. jula 1591, bilježi da je Mevlana Ramazan b. Abdullah, učenik Samsûnîzade Hacı Efendija iz Jerusalema, imenovan müderrisom uz yevmi od dvadeset akči.

Kuruščuzade Medresa izgrađena je od strane Kuruščuzade Ahmed Naib Efendija. Vakfija, napisana na turskom, datira iz Rebîülevvel 1277 (septembar 1860). Prema vakfiji, medresa je smještena u Kratovi, blizu Sahat-kule, na parceli kuće Ibrahima Bega, uz glavnu ulicu i naselje okruženo rijekom. Medresa se sastojala od šest prostorija, uključujući i jednu za predavanja. Vakfija također spominje biblioteku. Za troškove medrese vakfovani su urgancı dukat, dva prodajna lokala i jedna prodavnica sedla. Prihodi od ovih imanja bili su namijenjeni za troškove medrese, uključujući godišnju platu od 1200 kuruša za müderrisa i 120 kuruša za hafiza kütübe. Preostali prihodi korišteni su za održavanje i druge potrebe medrese. Kuruščuzade je odredio da nakon njega vakfetu preuzmu njegova djeca. Za müderrisa medrese, Nazife Hanım kćerka Mahmud Efendija, 1277/Eylül 1860, vakfovala je dvije prodavnice i jednu sedlarsku radnju u Kratovi, a prihod od kirije trebao je ići müderrisu.

Sufi Mehmed Paşa Medresa spominje se u vakfijskim zapisima i vjerovatno je ista medresa koju spominje Salname.

Mustafa Bey Medresa osnovana je od strane Ahmed Efendija i smještena u naselju Mustafa Bey. Müderrisi je bio Hacı Mahmud Efendi, a broj učenika dvadeset šest.

Salname Prizrenskog Vilajeta iz 1291. godine potvrđuje postojanje jedne medrese u Kratovi. I Salname Manastirskog i Kosovskog vilajeta spominju prisustvo medrese u gradu. Salname Vilâyet-i Kosova iz 1311. godine navodi da u gradu postoji jedna medresa sa pet učenika.

Köprülü Medrese

Köprülü je kaza centar u sancaku Soluna, smješten 145 km sjeverozapadno od Soluna. Grad je okružen sa jugoistoka kazom Tikveš, sa istoka, sjevera i sjeverozapada vilajetom Kosova, a sa zapada i jugozapada vilajetom Manastira. Grad je osvojio Timurtaş Paşa u vrijeme Gazi I. Murad Hüdâvendigâra, 788/1386. Naziv grada potiče od drvenog mosta koji je preko rijeke Vardar podigao Timurtaş Paşa. Današnji naziv grada je Tito Veles.

Evliya Čelebi u XVII stoljeću navodi da grad ima četiri džamije, mescid, hamam, jedan mekteb i jednu medresu. Šemseddin Sami navodi da u gradu postoji devet džamija, dva mescida, sedam tekija, dva mekteba, trideset i dva hana, šesnaest hiljada stanovnika i četiri medrese.

U XIX stoljeću u Köprülü su bile aktivne četiri medrese: Hacı Mehmed, Havlular, Ali Bey i Köprübaşı.

Köprülü Medrese (XIX–XX stoljeće)

Medresa	Period
Hacı Mehmed	1832
Havlular	XIX stoljeće
Ali Bey	XIX stoljeće
Köprübaşı	XIX stoljeće

Hacı Mehmed Medresa sagrađena je od strane Müftü Hacı Mehmed Efendija i nalazila se pored džamije. Vakfija je na turskom jeziku i datira 21. Zilhicce 1247 (22. maj 1832). Početkom XX stoljeća, müderrisi je bio Mustafa Efendi, a broj učenika sedam. Ayverdi navodi da se medresa nalazila pored Camii Said Bey. Hasan Fehmi Efendi, rođen 1272/1855 u Köprülü, primio je icazet od Hacı Halil Bega, müderrisa ove medrese.

Havlular Medresa osnovao je Hacı Ali Bey, smještena je u mahali Cami-i Şerif. Müderrisi je Hacı Hüseyin Efendi, sa dvadeset i pet učenika.

Ali Bey Medresa sagrađena je od Emin Ağazâde Ali Bega, u Tekke mahali. Müderrisi je Hacı Hafız Hasan Efendi, sa trideset učenika.

Köprübaşı Medresa osnovao je Hamza Efendi.

Medrese u Radovištu

Radovište (današnji Radoviš) je kadiluk centar u sandzaku Skoplja, vilajeta Kosova, smješten 107 km jugoistočno od Skoplja i 37 km jugoistočno od İştipa, na rijeci koja se ulijeva u Ustrumcu. Grad je okružen sa sjeveroistoka granicom s Bugarskom, sa jugoistoka, juga i jugozapada vilajetom Soluna, te sa sjeverozapada kazama İştip i Kočani.

Evliya Čelebi bilježi da grad ima 400 kuća, pet mahalaha, pet džamija i mescida, softa ćelije, jedan mekteb, jednu tekiju, hamam i tri hana. Ayverdi ističe da nije jasno da li softa ćelije označavaju medresu. Šemseddin Sami navodi da grad sa sedam hiljada stanovnika posjeduje šest džamija i mescida, jednu medresu, jednu biblioteku, jednu crkvu, jedan rüşdiye, tri sıbjan mekteba, sedam hana i 150 radnji.

U Maarif Salnamesi iz 1321/1903. godine zabilježene su dvije medrese. Arhivska dokumentacija i salname ukazuju na postojanje tri medrese.

Radovište medrese (XVIII-XIX stoljeće)

Medresa	Period
Süha Ali Efendi	1773
Ali Hıfzı Paşa (Medrese-i Cedîd)	XIX stoljeće
Câmi-i Kebîr	XIX stoljeće

Sühâ Ali Efendi Medresa sagrađena je 1773. godine od strane Sühâ Ali Efendija, uz biblioteku i mekteb. Arhivska dokumentacija navodi da je Sühâ Ali Efendi bio član hâcegân-ı Divân-ı Hümâyûn i da je radio kao başkatip u Darphâne-i Amire. Prema defteru od 27. februara 1774, njegova imovina i oprema su zabilježene i pod državnim nadzorom. Prema dokumentu iz 1913, vakuf Sühâ Ali Efendija u Radovištu pripadao je Harameyn-i Muhteremeyn evkâfima i osnovan je 1185/1771-1772, dok je vakfija zabilježena 1187/maj 1773. Takođe, 1. decembra 1786. zabilježeno je da su medresa, mekteb i biblioteka u Radovištu evidentirani u Hazîne-i Amire defteru.

Ali Hıfzı Paşa Medresa (Medrese-i Cedîd) izgrađena je od strane Ali Hıfzı Paše u Câmi-i Cedîd Mahallesi. Arhivski zapisi iz 1824, 1828. i 1834. godine potvrđuju da je Ali Hıfzı Paşa bio Üsküp nazırı. Godine 1826. dobio je čin mîr-i mîrân, a Kratova Madeni Emaneti je 1838. prešao pod njegovu upravu. Smatra se da je medresu u Radovištu izgradio tokom mandata kao Üsküp nazır.

Câmi-i Kebîr Medresa se, prema Salname-i Nezâret-i Maʻârif-i Umûmiyye iz 1321/1904, nalazila u Câmi-i Kebîr Mahallesi. Müderrisi je bio Ali Efendi, a u medresi je tada učilo 19 studenata. Ime osnivača medrese nije zabilježeno, ali je medresa bila u okviru istog kompleksa (külliye) kao Abdullah Paşa Džamija i Mekteb.

Medrese u Kumanovu

Kumanovo, smješteno na sjeveru Makedonije, predstavlja značajan urbani centar u kojem je istorijski znatan dio stanovništva bio albansko govoreći muslimani. Današnji grad broji preko 60.000 stanovnika. Kumanovo je smješteno na pritoci rijeke Kriva, otprilike 35 km sjeveroistočno od Üsküpa, te leži na glavnom putnom pravcu između Makedonije i Srbije, kao i na pruzi Solun–Üsküp–Niš–Beograd.

Evliya Čelebi opisuje Kumanovo kao naselje smješteno među brojnim rijekama, sa oko 600 kuća pokrivenih crijepom. U centru čaršije nalazila se lijepa džamija, a pored nje i medresa, tekija, han i hamam. Ove građevine svjedoče o kulturnom i vjerskom životu grada u tom periodu.

Kumanovo Medrese (XIX–XX stoljeće)

Medresa	Period
Eski Medrese	XIX stoljeće
Yeni Medrese	XIX stoljeće

U Kumanovu su postojale dvije medrese: Eski Medrese i Yeni Medrese. Prema vakufskim zapisima, Eski Medrese je imala vakufnu imovinu koju su činili mlin i vrtovi darovani od strane lokalnog stanovništva. Medresa je imala i natpisnu ploču, ali je u potpunosti obnovljena, tako da njen prvobitni oblik nije sačuvan.

Yeni Medrese je poznata po svojim müderrisima. Jedan od njih bio je Hayrettin Efendi, rođen 1287/1870. godine u selu Nikoštak u kazasu Kumanovo, vilajet Kosova. Godine 1313/1895 došao je u Istanbul, završio studije u Fatih Akdeniz Başkurşunlu Medresesi i dobio icazet 1318/1900. Nakon završetka obrazovanja vraća se u Kumanovo gdje je imenovan za müderrisa, te je ovdje predavao devet godina.

Drugi značajan müderris bio je Nuh Efendi iz Preševa, rođen 1284/1867. Određeno vrijeme školovao se u Eski Medrese u Kumanovu, potom je nastavio školovanje u Istanbulu u Fatih Bahr-i Siyah Çifte Ayak Kurşunlu Medresesi, gdje je 1315/1897 dobio icazet. Godine 1318/1900 imenovan je za nasih u kazasu Kumanovo, a kasnije je pet godina predavao u Yeni Medrese, od čega dvije godine kao müderris.

Medrese u Kočanima

Kočana se nalazi u kadiluku Üsküp, vilajeta Kosova, otprilike 80 km istočno od Üsküpa, na obali pritoke rijeke Bregalnica, uz livadu i na padini jedne plodne doline. Geografski, Kočana leži na jugoistoku vilajeta, a okružen je sa zapada i sjeverozapada kazama İştip i Kratovo, sa sjeveroistoka granicom prema Bugarskoj, dok su s istoka i juga granice sa Selanikom.

U Kočani su postojali administrativna zgrada, velika kasarna, džamija, crkva, rüşdiye, iptidaiyye, dvije osnovne škole (jedna muslimanska, jedna hrišćanska), medresa, sat-kula i u njenoj blizini čeličana i kupalište.

Međutim, među ovim institucijama danas je potvrđena samo Hasan Bey Medresesi. Osnivač medrese bio je Maden Emini Hasan Bey, a müderrisi je bio Mehmet Cemil Efendi iz İştipa. Mehmet Cemil Efendi je rođen 1279/1863 u Cuma mahallesi kazasa İştip. Osnovno obrazovanje završio je u İştip rüştiyesi, a potom je u Istanbulu, tokom četrnaest godina, kontinuirano studirao u Fatih džamiji, pod mentorstvom Ödemişli Mustafa Fehmi Efendija, od kojeg je 1311/1895 dobio icazet. Godine 1322/1907 imenovan je za müderrisa ove medrese.

Kočana Medrese (XIX stoljeće)

Medresa	Period
Hasan Bey	XIX stoljeće

Ostale Medrese

Evliya Çelebi navodi da su u XVII stoljeću u Gırgovčetu postojale dvije medrese.

Kırčova Hacı Ali Ağa Medresesi nalazila se u kazasu Kırčova, u Cum‘a Mahallesi. Medresu je podigao Hacı Ali Ağa iz Üsküpa. Godine 1903 u medresi je bilo 73 učenika.

Prema Salnâmi Selânik Vilayeta iz 1324/1906, u Gevgiliju je postojala jedna medresa.

Ostale Medrese (XIX-XX stoljeće)

Medresa	Period	Broj medresa
Gırgovče	XVII stoljeće	2
Kırčova	XIX stoljeće	1
Gevgili	XIX stoljeće	1

https://balkanfoundation.com

Literatura:

Arşiv Kaynaklarıyla İlgili Kısaltmalar İstanbul Müftülüğü Bab-ı Meşihat Arşivi Rumeli Kazaskerliği Ruznamçeleri dipnotlarda MŞA kısaltmasıyla, Nuruosmaniye Kütüphanesi Rumeli Kazaskerliği Ruznamçeleri NOR kısaltmasıyla gösterilmiştir. Şeriye Sicilleri ise ŞS şeklinde kısaltılmıştır. Arşiv Kaynakları MŞA, 2. MŞA, 4. MŞA, 5. MŞA, 17. MŞA, 18. MŞA, 23. MŞA, 26. MŞA, 28. MŞA, 30.MŞA, 31. MŞA, 33. MŞA, 37. NOR, 2. NOR, 5139-04. NOR, 5193-6. Araştırmalar Ademi, Rahman. “Bir Nahiye’nin Kazaya Dönüşümü: Gostivar”, Uluslararası Balkan Üniversitesi Turkish Studies – Historical Analysis, 14 sy. 1, (2019): 1-16. Alan, Ercan ve Abdurrahman Atçıl. Erken Dönem Osmanlı İlmiye Teşkilatı Kaynakları, XVI. Yüzyıl Osmanlı Ulema Defterleri, ed. Bilgin Aydın, Ankara, 2018. Aruçi, Muhammed. “Ohri”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, EK-1: 330-333. Ankara: TDV Yayınları, 2020. Aruçi, Muhammed. “Üsküp’te Meddah Medresesi”, Balkanlarda İslâm Medeniyeti Milletlerarası Sempozyumu Tebliğleri, Sofya, 21-23 Nisan 2000, içinde 181-198. İstanbul 2002. Asani, Eljesa. “Makedonya’daki Medreseler ve İsa Bey Medresesi” Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, 2010. Aydın, Bilgin ve Rıfat Günalan. Balkanlar’da Osmanlı Medreseleri I: Bulgaristan Medreseleri, İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023. Aydın, Bilgin ve Rıfat Günalan. Balkanlar’da Osmanlı Medreseleri I: Yunanistan Medreseleri, İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023. Ayverdi, Ekrem Hakkı, Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri Yugoslavya, c. III, İstanbul: 1981. Baltacı, Cahid. XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri, İstanbul: 2005. Bardhi, İsmail. “Yok Olma ile Unutulma Arasında Makedonya’da Vakıflar”, Balkanlarda Vakıf Müessesesinin Uluslararası Sempozyum Bildirileri, içinde, haz. Mehdi Gurra, 237- 244. Tiran, 2021. Bilge, Mustafa. İlk Osmanlı Medreseleri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1984. Brifti, Kristaq, “Manastır”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 27: 562-563. Ankara: TDV Yayınları, 2003. Çağ, Galipve Haluk Selvi. Geçmişten Günümüze Manastır Şehri, Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2023. Çiftçi, Mehdin. 1037-1038/1628-1629 Tarihli Rumeli Kadıaskerliği Rûznmâçesine Göre Osmanlı Medreseleri, Bursa: Emin Yayınları, 2016. Ertan, Emin, “Üsküp Medreseleri” (Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2023). Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Kütüphanler ve Kütüphanecilik, İstanbul, 2015. Eyice, Semavi, “İstanbul’da Koca Mustafa Paşa Camii ve Onun Osmanlı-Türk Mimarisindeki Yeri”, Tarih Dergisi, V sy. 8 (1953) 153-182. Eyice, Semavi, “Mahmud Paşa Câmii”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Ek: 179- 180. Ankara: TDV Yayınları 2022. Furat, Ahmet Suphi, “Üsküp Medresesi’nde Hocalık Yapmış Osmanlı Âlimleri”, Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sy. 12 (İstanbul 1998): 89-94. Gökbilgin, M. Tayyib, “Müesseler Tarihimizin Kaynaklarından: 1579 Senesinin Rumeli Sadâreti Sicillerinden Bazı Önemli Kayıdlar”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, sy. 25, (İstanbul, 1971): 79-98. Hızlı, Mefail, “Kuzey Makedonya’daki Osmanlı Medreseleri ve Üsküp”, Balkanlar ve İslam, Balkanlar’da İslam Dini ve Kültürel Hayat, ed: Abdullah Taha İmamoğlu, İlir Rruga, Mehmet Fatih Soysal, Abdurrahim Bilik, içinde, 253-268. İstanbul 2020. İbrahimgil, Mehmet Z., “Manastır’da Osmanlı Dönemi Türk Eğitim Yapıları ve Atatürk’ün okuduğu askeri idadi”, Atatürk ve Manastır Sempozyumu, içinde, 109-123. Manastır-Bitola:1998 İdrizi, Murtezan, “XIV ve XV Yüzyıllarda Bitola (Manastır)” (Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sakarya 2008). İhsanoğlu, Ekmeleddin, Medreseler Neydi Ne Değildi? Osmanlılarda Aklî İlimlerin Eğitimi ve Modern Bilimin Girişi, İstanbul: Kronik Yayınları, 2019. İnbaşı, Mehmet, “Üsküp”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 42: 377-381. Ankara: TDV Yayınları 1989. Kaleşi, Hasan Najstariji Vakufski Dokumentin Jugoslaviji Na Arapskom Jeziku, Pristina: 1972. Kaleşi, Hasan, “Yugoslavya’da İlk Türk Kütüphâneleri”, Türk Kültürü sy. IV/38 (1965) 40-43. Kiel, Machiel, “Doyran”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi EK I: 340-342. Ankara: TDV Yayınları 2020. Kiel, Machiel, “Gevgili”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, EK I: 475-476. Ankara: TDV Yayınları 2020. Kiel, Machiel, “İştip”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 23: 440-442. Ankara: TDV Yayınları 2001. Kiel, Machiel, “Kumanova”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 26: 363-364. Ankara: TDV Yayınları 2002. Kiel, Machiel, “Pirlepe”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, EK-2: 398-402. Ankara: TDV Yayınları 2020. Kiel, Machiel, “Some Little-known Monuments of Ottoman-Turkish Architecture in the Makedonian Province, Stip, Kumanovo, Prilep, Strumitsa”, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sy. IV-V, (İstanbul 1975-76): 153-178. Koçer, Büşra, “Üsküp’te Sultan Murad Külliyesi” (Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, 2020). Koyuncu, Senem, “H. 1303-1304/M. 1885-1886 Selanik Vilayet Salnamesine Göre Selanik Vilayeti” (Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Üniversitesi, 2019). Kul, Eyüp, “XVII. Yüzyılda Üsküp Şehri” (Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum 2013). Mehdin Çiftçi, 1037-1038 (1628-1629) Tarihli Rumeli Kadıaskerliği Ruznamçesine Göre Osmanlı Medreseleri, Bursa: Emin Yayınları, 2016. Kumbaracı-Bogoyeviç, Lidiya. Üsküp’te Osmanlı Mimarî Eserleri. Suat Engüllü (tr.). İstanbul: Mas Matbaacılık, 2008. Muhammed Vâmık Şükrü Efendi, Evkâf-ı Ümem Târihi, c. 4-7, İstanbul 1940. Nuresk, Djuneis, “Osmanlı’dan Günümüze Makedonya’daki Türk Kültürü ve Makedonya’nın Türk Kültür Tarihindeki Yeri ve Önemi”, Avrasya Etüdleri, 50/2 (Aralık 2016): 351-388. Omerov, Mumin, “Vakfiyelere Göre XVI-XVIII. Asırlarda Makedonya’da Vakıflar ve İşlevleri” (Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, Bursa 2016). Özer, Mustafa, Üsküp`te Türk Mimarisi (XIV.-XIX. Yüzyıl), Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2006. Polat, İlhan, “Osmanlı İmparatorluğu Devrinde Yugoslavya’da Kurulan Türk Kütüphâneleri”, (DTCF Basılmamış Bitirme Tezi, Ankara Üniversitesi 1969). Salnâme-i Nezâret-i Maʻarif-i Umûmiye, Altıncı Sene, İstanbul: Asır Matbaası,1321/1903. Telli, Hasan, “Osmanlı Döneminde Makedonya Kratova’da Eğitim Kurumları”, Balkanlar ve İslâm -Balkanlarda İslâm Dini ve Kültürel Hayat-: Milletlerarası Tartışmalı İlmî Toplantı, 03-04 Ekim 2019, içinde, II, 307-324 İstanbul 2020. Telli, Hasan, Makedonya Radoviş’te Osmanlı İzleri: Camiler, Medreselere ve Tekkeler, Ed. Yasin Yılmaz, İbrahim Yıldız, İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2022.