Šejh Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali
- Nov 6, 2017
- 24 min read
Ebu el-Ihlas Ebu el-Berekat Hasan Stariji (el-Kebir) ibn Ammar ibn Alija ibn Jusuf el-Hanefi el-Vefai el-Ezheri el-Misri eš-Šurunbulali, kako glasi puno ime autora ovog djela,[1] poznati hanefijski pravnik (fakih), muhaddis, mufessir, teolog (mutekellim), mutesavvif, rođen je 994. god. po Hidžri (1586. godine) 60-tak km sjeverno od Kaira u selu Šubra Bilula kod grada Menufa, u pokrajini Menufija, u delti Nila. Otuda mu i relativna imena: Eš-Šurunbulali - Šurunbulalija, tj. stanovnik mjesta Šubra Bilule, i El-Misri - Misrilija, Egipćanin.
Kada je Hasanu Šurunbaliju bilo blizu šest godina, njegov otac Ammar ga je 1002. god. po Hidžri (1592. godine) doveo u Kairo, kako bi mu pružio priliku da uči pred nekim od najboljih učenjaka i profesora toga doba u Osmanskom carstvu. Tako je Šurunbulali još kao dijete počeo izučavati nauke i u ranom djetinjstvu naučio Kur'an napamet. Pred sljedećim profesorima je stekao osnovno obrazovanje:
- Šemsuddin Muhammed el-Muhibbi el-Misri (?-1594/5), hanefijski pravnik, muhaddis i lingvista iz Kaira;
- Abdurrahman ibn ez-Zi'b el-Mesiri, hanefijski pravnik iz Kaira.
Šurunbulali se poslije upisuje na znameniti kairski univerzitet El-Azhar, drugi po starosti univerzitet u svijetu. Tako je i dobio relativno ime El-Ezheri - Azharlija, tj. svršenik univerziteta Azhar. Na Azharu se i dalje usavršavao u pravnim (fikhskim) znanostima, te je od sljedećih profesora dobio idžazetnamu za hanefijski fikh sa senedom (lancem prenosilaca) do Ebu Hanife:
- Šemsuddin Abdullah ibn Muhammed en-Nihriri, hanefijski pravnik iz Kaira;
- Nuruddin Alija ibn Muhammed ibn Alija el-Hazredži es-Sa'di el-Ibadi el-Makdisi el-Kahiri, poznat kao Ibn Ganim el-Makdisi (1514-1596), hanefijski pravnik, muhaddis i karija iz Kaira, porijeklom iz Jerusalima;
- Ahmed ibn Muhammed ibn Ahmed es-Suudi eš-Šibli (?- iza 1611), hanefijski pravnik i muhaddis iz Kaira;
- Šemsuddin Muhammed ibn Mensur el-Muhibbi ed-Dimeški (1525-1621), hanefijski pravnik i muhaddis iz Damaska; i dr.
Tako je i dobio svoje relativno ime: El-Hanefi - hanefija, tj. pripadnik hanefijskog mezheba.
Na Azharu je studirao sve dok nije stekao zvanje profesora. Budući da je bio najbolji student svoje generacije, postavljen je za profesora hanefijskog fikha na Azharu.
Šurunbulali se brzo isprofilirao kao jedan od vodećih autoriteta za islamsko pravo (fikh). Neki pisci ga smatraju najučenijim hanefijskim pravnikom svoga doba u Egiptu. Posebno ističu njegovo poznavanje kur'anskih i hadiskih tekstova, pravnih principa, te stručnost prilikom izdavanja fetvi.
Šurunbulali je, kao profesor na Azharu, predavao brojnim studentima, kako domaćim egipatskim, tako i stranim studentima. Među njegovim domaćim studentima se ističu:
- Abdulbaki ibn Abdurrhahman ibn Alija el-Makdisi (?-1667), hanefijski pravnik i imam Ešrefije u Kairu;
- Šihabuddin Ahmed ibn Muhammed el-Adžemi el-Vefai (1604-1675), šafijski pravnik i historičar;
- Hasan ibn Alija ibn Muhammed el-Džeberti (?-1685), hanefijski pravnik i pradjed znamenitog kairskog hroničara Abdurrahmana ibn Hasana ibn Ibrahima el-Džebertija (1756-1825);
- Šihabuddin Ebu el-Abbas Ahmed ibn Muhammed el-Husejni el-Hamevi el-Misri (?-1687), muftija hanefijskog mezheba u Egiptu;
- Šahin ibn Mensur ibn Amir el-Ermenavi (1620/21-1689/90), hanefijski pravnik i lingvista;
- Abdulhajj ibn Abdulhakk ibn Abduššafi eš-Šurunbulali (?-1705/6), hanefijski pravnik i zemljak Šurunbulalija;
- Junus ibn Ahmed el-Mehalli el-Ezheri, šafijski pravnik i profesor (muderris) hadisa u Damasku; i dr.
Među Šurunbulalijevim stranim studentima ističu se:
- Muhammed ibn Salih ibn Muhammed et-Timurtaši el-Gazzi (?-1625/26), hanefijski pravnik, muhaddis, jezičar, pjesnik i muftija iz Gazze. Potiče iz ulemanske porodice Et-Timurtaši koja je dala najmanje 6 učenjaka. Naime, on je sin hanefijskog pravnika, muhaddisa, jezičara, historičara i pjesnika Saliha ibn Muhammeda ibn Abdullaha et-Timurtašija el-Gazzija (?-1645), bratić hanefijskog pravnika, muhaddisa, jezičara i pjesnika Mahfuza ibn Muhammeda ibn Abdullaha et-Timurtašija el-Gazzija (?-1625/26), te unuk hanefijskog pravnika, muhaddisa, mutekellima (teologa), jezičara šejhu-l-islama Muhammeda ibn Abdullaha et-Timurtašija el-Gazzija (?-1596);
- Ismail ibn Abdluganijj ibn Ismail en-Nablusi (1608-1652), hanefijski pravnik i muhaddis iz Nablusa, te otac poznatog hanefijskog pravnika, muhaddisa, mufessira, mutesavvifa, pjesnika, putopisca, historičara Abdulganijja en-Nablusija (1641-1731);
- Fahruddin ibn Zekerijja ibn Ibrahim el-Mearri el-Makdisi (?-1659/60), hanefijski pravnik i muhaddis iz Mearre i jerusalimski muderris;
- Salih ibn Alija es-Safedi (?-1667/68), hanefijski pravnik i muftija iz Safeda;
- Fadlullah ibn Muhibbuddin ibn Muhammed el-Muhibbi el-Hamevi, hanefijski pravnik iz Hame i otac znamenitog pravnika i historičara Muhammeda Emina el-Muhibbija (1651-1699);
- Muhammed ibn Hafizudin ibn Muhammed es-Sururi el-Makdisi, hanefijski pravnik iz Jerusalima (?-1678);
- Šihabuddin Muhammed ibn Husejn-mulla ibn Nasir el-Eškar el-Hamevi (1615-1683), hanefijski pravnik iz Hame;
- Muhammed ibn Tadžuddin ibn Muhammed el-Makdisi er-Remli (?-1685), hanefijski pravnik i muftija Remle;
- Abdurrahim ibn Ebu el-Lutf el-Husejni el-Makdisi (1628-1692), pjesnik, hanefijski pravnik i jerusalimski muftija; i dr.
Takođe, Šurunbulali je podučavao islamskim naukama i svoje potomke. Takoreći, zanimanje hanefijskog fakiha, tačnije profesora hanefijskog prava na Azharu, je postalo tradicionalno zanimanje u njegovoj obitelji. Među Šurunbulalijevim potomcima, sljedeći su, između ostalih, bili istaknuti egipatski hanefijski pravnici i profesori na Azharu:
- Hasan ibn Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali (oko 1621-1711), njegov sin.
- Ebu Mahfuz Hasan ibn Hasan ibn Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali (?-1726/27), njegov unuk, odnosno sin njegovog gorespomenutog sina Hasana.
- Abdurrahman ibn Hasan ibn Hasan ibn Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali, njegov praunuk, odnosno sin njegovog gorespomenutog unuka Hasana.
Šurunbulali je bio naklonjen tesavvufu (sufizmu). Tako je bio pripadnik šazilijskog tarikata (derviškog reda), tačnije njegovog ogranka (kola) vefaija. Otuda i potiče njegovo relativno ime: El-Vefai - vefaija, tj. pripadnik vefaijskog kola. Njegov sufijski šejh je bio Ebu el-Is'ad Jusuf ibn Ebu el-Ata' ibn Vefa', malikijski pravnik iz Kaira.
Godine 1035. po Hidžri (1626. god.) Šurunbulali je posjetio Jerusalim i Mesdžidu-l-Aksa u pratnji svoga šejha Ebu el-Is'ada.
Šurunbulali je preminuo u Kairu u petak, poslije ikindije-namaza, 11. ramazana 1069. god. po Hidžri (2. jun 1659. godine). Ukopan je u kairskoj Velikoj Karafi (El-Karafe el-kubra) u mezarju El-Mudžavirun.
Historičar Muhammed Emin el-Muhibbi navodi u svome biografskom leksikonu Hulasa el-eser fi e'ajan el-karn el-hadi ašer (Povijesni sažetak o prvacima jedanasetog stoljeća) i Šurunbulalijevu biografiju, pa veli, između ostalog:
Šejh Hasan ibn Ammar ibn Alija Ebu el-Ihlas el-Misri (Egipćanin) eš-Šurunbulali (Šurunbulalija) el-Fekih (fakih) el-Hanefi (hanefija) el-Vefai (vefaija). Bijaše znamenit fakih, uglednik svoga doba. Spomen o njemu živi. Njegovo djelo je naširoko poznato. On je najodličniji pravnik, najbolji poznavatelj pravnih tekstova i pravnih pravila, te najplodniji pisac i obrađivač među potonjim pokoljenjima. Svojevremeno je smatran autoritetom u davanju fetvi...
...Moj rahmetli otac[2] se susreo sa njim dok je bio u Kairu. Spominje ga u svom Er-Rihle (Putovanju), pa kaže za njega: "Šejh i autoritet Hasan eš-Šurunbulali, svjetiljka i svijetla blistava zvijezda El-Azhara. Ako bi ga ugledao pisac djela Es-Siradž el-vehhadž (Plamteća svjetiljka)[3], poslužio bi se njegovim svjetlom. Ako bi ga ugledao pisac djela Ez-Zahire (Pojava)[4], sakrio bi se pri njegovom pojavljivanju. Ako bi ga ugledao Ibn Hasan[5], izvanredno bi ga pohvalio. Ako bi ga ugledao Ebu Jusuf[6], veličao bi ga i ne bi se ražalostio radi drugih[7], niti bi na te druge obratio pažnju. Autoritet brojnih učenjaka i pisaca, pisac obrada i traktata koji su nadvisili najkorisnije sredstvo. Onaj koji je istaknuo vrline pisanjem svog Idaha (Tumačenja)[8], koji je preporodio intelektulace uređenjem Durra (Dragulja) i Gurera (Svijetlih dijelova)[9]. Prenosilac vjerskih pitanja, tumač teoloških problema. Onaj koji je lijepe ćudi, rječit, govorljiv. Bijaše najbolji pravnik svoga vremena. Napisao je mnogo knjiga na polju mezheba. Najveličanstvenija među njima je njegova glosa na knjige Ed-Durer i El-Gurer, autora Munla Husreva. Glosa je postala glasovita za vrijeme Šurunbulalijeva života i ljudi su se okoristili od nje. Ona je najveći dokaz njegove ukorijenjene i duboke sposobnosti.
Šurunbulali je prokomentarisao poemu Ibn Vehbana u dva sveska. Napisao je i tekst (metn) u fikhu[10], te brojne popularne traktate i obrade.[11] Bio je dobro upućen u sufizam. Vjerovao je u dobre ljude i zanesenjake (sufije). Zajedno sa njima je vidio znakove (išarete) i doživio događaje, među kojima je slučaj kada su mu neki od njih kazali: "Hasane, od današnjeg dana ne kupuj odjeću ni sebi ni svojoj porodici i djeci." Nakon toga nije kupovao nikakvu odjeću, budući da mu je dolazila skupocjena odjeća..."...
Bibliografija
Koliko je tačno djela Šurunbulali napisao teško je utvrditi, pogotovo ako uzmemo u obzir činjenicu da dobar dio bogate pisane zaostavštine muslimanskih intelektualaca nije još ni indeksiran ni digitaliziran, a kamoli štampan. Stoga ne treba da čudi da, kako procesi indeksiranja i digitaliziranja knjiške građe biblioteka i arhiva širom muslimanskog svijeta napreduju, tako i raste nama poznati dio Šurunbulalijevog opusa. Dalje, vrlo je moguće da su neka Šurunbulalijeva djela zauvijek izgubljena, jer je veliki dio muslimanske pisane baštine uništen u katastrofama, poglavito ratovima i požarima, tokom burne povijesti. Kao najsvežije primjere zatiranja muslimanskog knjiškog blaga dovoljno je navesti ciljano uništavanje Nacionalne biblioteke BiH u Vijećnici i Orijentalnog instituta u Sarajevu 1992. godine, nedjela Vojske Republike Srpske (VRS), te uništavanje sirijskih i iračkih biblioteka (posebice biblioteka u Mosulu), koje još uvijek sistematski sprovodi tzv. Islamska država Iraka i Šama (IDIŠ).
Sve u svemu, dosada je utvrđeno da je Šurunbulali napisao 134 djela. Od toga na poslanice (traktate) otpada njih 127, dok preostalih 7 djela su obimnija djela u 9 svezaka. Radi se o sljedećim većim djelima:
- Nur el-idah ve nedžat el-ervah (Svjetlo tumačenja i spas duša), hanefijsko pravno djelo koje obrađuje taharet, namaz i post, a to je upravo ovo djelo koje je pred nama. Djelo je pisano 1032. god. po Hidžri (1622/3. godine) i kompletirano u petak 14. džumade-l-ula iste te godine (15. mart 1623. godine).
- Imdad el-Fettah šerh Nur el-idah ve nedžat el-ervah (Pomoć Pobjednika - komentar Svjetla tumačenja i spasa duše), dvotomni komentar na spomenuto djelo Nuru-l-idah koji dodatno obrađuje i zekat i hadždž. Komentar je sastavljan od petka sredinom rebiu-l-evvela 1045. god. po Hidžri (27. avgust 1635. godine) do zadnjeg dana redžeba iste te godine (8. januar 1636. godine). Autor je završio sa načistim prepisivanjem komentara u četvrtak, na dan Mevluda (Rođenja poslanika Muhammeda, a.s.), 12. rebiu-l-evvela 1046. god. po Hidžri (13. avgust 1636. godine).
- Meraki el-felah (Stepenice uspjeha), sažetak komentara Imdad el-Fettah. Sažetak je pisan od kraja džumade-l-ahira do početka redžeba 1054. god. po Hidžri (septembar 1644. godine)
- Tejsir el-mekasid min ikd el-feraid šerh Kajd eš-šeraid ve nazm el-feraid (Šerh Menzume Ibn Vehban), dvotomni komentar poučne (didaktičke) poeme Ibn Vehbana (?-1367) koja obrađuje hanefijska fikhska pitanja.
- Meraki es-seadat fi ilmij et-tevhid ve el-ibadat, autorsko djelo iz maturidijskog akaida.
- Gunje zevi el-ahkam fi bugje Durer el-hukkam Šerh Gurer el-ahkam, glosa na komentar iz hanefijskog fikha Durer el-hukkam, autora Mulla Husreva (?-1480), koji komentariše hanefijsko djelo Gurer el-ahkam, istog autora.
- Hašije ala El-Ešbah ve en-nezair, glosa na djelo iz oblasti hanefijskih pravnih pravila El-Ešbah ve en-nezair, autora Ibn Nudžejma (?-1562).
Većina od 127 Šurunbulalijevih poslanica je iz oblasti hanefijskog fikha, dok manji broj poslanica spada u domen akaida i tesavvufa.
Od 127 poslanica njih 62 iz hanefijskog fikha su sabrane u zbirku (kodeks) Et-Tahkikat el-kudsijje ve en-nefehat er-rahmanijje el-husnijje fi mezheb es-sade el-hanefijje (Svete valorizacije i ubave inspiracije Milostivog prema mezhebu gospode hanefija). To su sljedeće poslanice:
- El-Ibtisam bi ahkam el-efham ve nešk nesim eš-Šam,
- Ithaf el-erib bi dževaz istinabe el-hatib,
- Ithaf zevi el-itkan bi hukm er-rihan,
- El-Eser el-mahmud li kahr zevi el-uhud el-džuhud
- El-Ahkam el-mulehhasaa fi hukm ma' el-himmusa,
- Ahsen el-akval li et-telhis min mahzur el-feaal,
- Iršad el-e'lam li rutbe el-hidde ve zevi el-erham fi tezvidž el-ejtam,
- El-Istifade min kitab eš-šehade,
- Is'ad Al Usman el-Mukerrem bi bina' Bejtillah el-Muharrem,
- Isabe el-gared el-ehemm fi el-itk el-mubhem,
- El-Ikna' fi er-rehn ve el-murtehen iza ihtelefa fi er-redd ve lem juzker ed-dija'
- Ikram ulu el-elbab bi šerif el-hitab,
- Infaz el-evamir el-ilahijje bi nusre el-asakir el-usmanijje,
- Idah el-hafijjat inde tearud bejjine en-nefj ve el-isbat,
- Ikaz zevi ed-diraje li vasf men kellefe bi es-siaje,
- El-Bedia el-muhimme el-mutealleka bi nakd el-kisme,
- Bedia el-hedj lima istejsere min el-hedj,
- Best el-mekale fi tahkik et-te'džil ve talik el-kefale
- Bulug el-urb li zevi el-kurb,
- Tedžeddud el-messerat bi el-kism bejne ez-zevdžat,
- Tuhfe e'ajan el-gina bi sihha el-džum'a ve el-idejn fi el-fina,
- Tuhfe et-tahrir ve is'af en-nazir el-ganijj ve el-fekir bi et-tahjir ala es-sahih ve et-tahrir,
- Tahkik el-e'lam el-vakifin ala mefad ibarat el-vakifin,
- Tuhfe el-ekmel ve el-hamm el-masdar fi bejan dževaz libs el-ahmer,
-Tahkik es-su'dud bi ištirat er-rej' ev es-sukna fi el-vakf li el-veled,
- Tezkire el-bulega' en-nizar bi vudžud redd huddže el-vulat en-nizar,
- Tenkih el-ahkam fi hukm el-ibra' ve el-ikrar el-hass ve el-amm,
- Tejsir el-Alim li dževab et-tahkim,
- Džedavil ez-zulal el-džarije li tertib el-fevait bi kull ihtimal,
- Husam el-hukkam el-muhakkikin li sadd el-bugat el-mu'tedin an evkaf el-muslimin,
- Hifz el-asgarin an 'itikad men zeame enne el-haram la jeteadda li zimmetejn,
- El-Hukm el-musned bi terdžih bejjine zevi el-jed,
- Ed-Durr es-semin fi el-jemin,
- Durr el-kunuz limen amile biha bi es-seade jefuz,
- Ed-Durre es-semine fi haml es-sefine,
- Ed-Durre el-feride bejne el-e'alam li tahkik hukm miras men alleka talakuha bima kable el-mevt bi šehr ve ejjam,
- Ed-Durre el-jetime fi el-ganime,
- Rakm el-bejan fi dije el-mefsil ve el-benan,
- Ez-Zehr en-nedir ala el-havd el-mustedir,
- Seade ehl el-islam bi el-musafeha akibe es-sala ve es-selam,
- Seade el-Madžid bi imare el-mesadžid,
- El-Ikd el-ferid li bejan er-radžih min el-hilaf fi dževaz et-taklid,
- Gaje el-matleb fi er-rehn iza zeheb,
- Feth Bari el-eltaf bi džedvel tabekat mustehikki el-evkaf el-muvafik li en-ness Hilal ve el-Hassaf,
- El-Fevz bi el-mal bi el-vesijje mimma džumia min el-mal,
- Kahr el-mille el-kufrijje bi el-edille el-muhammedijje,
- Kešf el-kina' er-refi' an mes'ele et-teberu' bima jestehikku er-redi',
- Kešf el-mu'dil fimen udil,
- El-Mesail el-behijje ez-zekijje ala el-isna ašerijje,
- Mufid el-husna li def' zann el-huluvv bi es-sukna,
- Minne el-Dželil fi kubul kavl el-vekil,
- Netidže el-mufaveda li bejan šurut el-muareda,
- Nuzhe e'ajan el-hizb bi en-nezar li mesail eš-širb,
- En-ness el-makbul li redd el-ifta' el-malul,
- Nezar el-hadik en-nihrir fi fekak er-rehn ve er-rudžu' ala el-musteir,
- En-Nezar el-Musteab li bejan hukm el-kirae fi sala el-dženaze bi Umm el-Kitab,
- En-Na't el-makbul fi redd el-ifta' bi dije el-maktul,
- En-Niam el-mudžeddede bi kefil el-valide,
- En-Nefha el-kudsijje fi ahkam kirae el-Kur'an ve kitabetihi bi el-farisijje,
- Nefis el-metdžer bi šira' ed-durer,
- Vadih el-mehabbe li el-udul an halel el-hudždže
- Nihaje murad el-firkajn fi ištirat el-milk li ahar eš-šertajn.
Nažalost, samo je 15-ak Šurunbulalijevih djela štampano. Ostala djela se nalaze u rukopisu. Inače, rukopisi Šurunbulalijevih djela se čuvaju pohranjeni u sljedećim bibliotekama i arhivama: Azhareva biblioteka u Kairu, Nacionalna biblioteka u Kairu, Institut za arapske rukopise u Kairu, Centralna biblioteka za islamske rukopise pri Džamiji Sejjide Zejneb u Kairu, Aleksandrijska biblioteka u Aleksandriji, Biblioteka Ebu-l-Abbasa el-Mursija u Aleksandriji, Biblioteka Univerziteta Kralj Saud u Rijadu, Biblioteka Univerziteta Imam Muhammed ibn Saud u Rijadu, Centar Kralja Fejsala za islamska istraživanja i studije u Rijadu, Biblioteka Mahmudija u Medini, Biblioteka Islamskog univerziteta u Medini, Biblioteka Arif Hikmet u Medini, Biblioteka Poslanikove džamije u Medini, Biblioteka Univerziteta Ummu-l-Kura u Mekki, Biblioteka Mekkanskog Harema u Mekki, Biblioteka Kralj Abdulaziz u Mekki, Biblioteka Abdullah ibn el-Abbas u Taifu, Centralna biblioteka u Džeddi, Univerzitetka biblioteka u Kuvajtu, Nacionalna biblioteka u Damasku, Biblioteka Zahirija u Damasku, Vakufska biblioteka u Halepu, Biblioteka Fondacije Džordža i Matilde Selam (Fondation Georges et Mathilde Salem) u Halepu, Stari kulturni centar u Hami, Biblioteka Halidija u Jerusalimu, Univerzitetska biblioteka u Ammanu, Biblioteka Kurtuba u Ammanu, Katarska biblioteka u Dohi, Nacionalna biblioteka u Alžiru, Nacionalna biblioteka u Tunisu, Kraljevska (Husejnijska) riznica (hazna) u Rabatu, Centralna vakufska biblioteka u Sulejmaniji u Iraku, Bagdadska biblioteka u Bagdadu, Biblioteka Sulejmanija u Istanbulu, Biblioteka Top Kapija u Istanbulu, Biblioteka Jeni džamije u Istanbulu, Biblioteka Nur Osmanije u Istanbulu, Narodna biblioteka (Biblioteka Fejzullah-efendije) u Istanbulu, Bajazitova državna biblioteka u Istanbulu, Narodna regionalna bibiloteka u Kutahiji (Kütahya), Narodna općinska biblioteka Tavšanlije Zejtinoglua (Tavşanlı Zeytinoğlu) u Kutahiji, Biblioteka Ambrosiana (Ambrozijana) u Milanu; Državna biblioteka u Berlinu, Univerzitetska biblioteka u Leidenu (Lajdenu), Biblioteka Univerziteta Yale (Jel) u New Havenu (Nju Hevenu), Biblioteka Univerziteta Princeton (Prinston) u Prinstonu, Biblioteka Chester Beatty (Čester Biti) u Dublinu (Dablinu), Nacionalna biblioteka u Tirani, Gazi Husrev-begova biblioteka u Sarajevu, Bošnjački institut u Sarajevu, Arhiv Hercegovine u Mostaru, Britanski muzej u Londonu, Nacionalna biblioteka u Parizu, Javna orijentalna biblioteka Huda Bahš u Patni u Indiji, Centralna državna biblioteka u Hajderabadu u Indiji, Biblioteka Raza Rampur u Rampuru u Indiji itd.
Izučavanje Nuru-l-idaha i drugih Šurunbulalijevih djela na našim prostorima
Nuru-l-idah, djelo poznato na našim prostorima i kao Nuru-l-izah, bilo je popularno i čitano hanefijsko djelo u bosanskim krajevima.
Djelo je bio nezaobilazno štivo za početni nivo izučavanja hanefijske pravne nauke (fikha). Tako je obrađivano u nižim razredima u bosanskim medresama na časovima fikha. Na osnovu sačuvanih domaćih rukopisa djela u Gazi Husrev-begovoj biblioteci, Bošnjačkom institutu i Arhivu Hercegovine, možemo sa sigurnošću utvrditi da je Nuru-l-idah korišten u medresama u sljedećim gradovima: Sarajevo, Mostar, Janja, Počitelj itd.
Nuru-l-idah je tako bio dio nastavnog plana i programa bosanskih medresa od kraja XVII stoljeća do početka XX stoljeća, kada se Nuru-l-idah, kao i druga tradicionalna djela na arapskom i turskom jeziku, povlači iz nastavnog kurikuluma. Nuru-l-idah se u većini medresa povlači iz upotrebe do kraja Prvog svjetskog rata, odnosno do 1918. godine. No, u nekim medresama se održao kao udžbenik čak do iza Drugog svjetskog rata, odnosno do 1945-1949. godine, perioda kada je komunistički režim pozatvarao sve medrese osim Gazi Husrev-begove. Tako se npr. Nuru-l-idah koristio kao udžbenik u medresi u Pojskama kod Zenice, koju je vodio muderris Derviš ef. Spahić od njenog osnivanja 1934. godine do njenog nasilnog ukidanja 1947. godine.
Rukopisi djela Nuru-l-idah su bili takođe jedno od naslova koje je krasilo police hiljada privatnih bosanskih biblioteka (primjera radi sam Mostar je imao više od 150 biblioteka). Tako je Mustafa Faladžić, sin Alijin, unuk Mustafin, stanovnik mostarske Ćurči Ahmedove mahale, koji je preminuo 1286. god. po Hidžri (1869/70. godine), iza sebe ostavio vrijednu biblioteku u kojoj je, između ostalog, bio i Nuru-l-idah. (Sidžil mostarskog kadije, V-58, L.173 a; Hivzija Hasandedić, Muslimanske privatne biblioteke na orijentalnim jezicima u Mostaru, Anali Gazi Husrev-begove biblioteke u Sarajevu, 15-16/1990, str. 256.) .
Na osnovu sačuvanih rukopisa, koji su pohranjeni u Gazi Husrev-begovoj biblioteci, Bošnjačkom institutu i Arhivu Hercegovine, pouzdano znamo da je Nuru-l-idah, bio naslov koji je bio dio privatnih i javnih biblioteka u sljedećim gradovima: Mostar, Sarajevo, Stolac, Blagaj, Počitelj, Prusac, Travnik, Užice, Janja, Nikšić itd.
Koliko je Nuru-l-idah bio cijenjen i popularan na našim prostorima, dovoljno govori činjenica da je upravo Nuru-l-idah poslužio kao glavni izvor za Fikhu-l-ibadat, prvi kompletni vjerski udžbenik iz oblasti ibadata (obredoslovlja) na narodnom jeziku, tj. bosanskom jeziku. Štaviše, čitalac Fikhu-l-ibadata stiče dojam kao da su cijela poglavlja Nuru-l-idaha samo prevedena na bosanski jezik. Pisac udžbenika Fikhu-l-ibadat je Muhamed Seid Serdarević (1882-1918), muderis Sultan Ahmedove medrese u Zenici. Udžbenik je izdao reisu-l-ulema Džemaluin ef. Čaušević 1918. godine u Sarajevu. Udžbenik je za vrlo kratko vrijeme doživio tri izdanja. Fikhu-l-ibadat je punih 50 godina služio kao najobimniji i najmjerodavniji izvor fikhskih propisa na našem jeziku iz oblasti obredoslovlja - namaza, posta, zekata i haždža. Zanimljivo je da je upravo Fikhu-l-ibadat, koji se umnogome naslanja na Šurunbulalijev Nuru-l-idah, popunio prazninu u obrazovnom sistemu koja se pojavila kada je Nuru-l-idah, zajedno sa drugim tradicionalnim djelima na arapskom i turskom jeziku, povučen iz nastavnog procesa.
Izučavanje Nuru-l-idaha, kako je već nagovješteno, naglo je splasnulo na našim prostorima nakon Prvog svjetskog rata. Još lošije su prošla ostala Šurunbulalijeva djela. Štaviše, ne nalazimo ni na neki spomen Šurunbulalija i njegovih djela u modernoj literaturi, a posebnih radova na temu Šurunbulalijeve biografije ili njegovih djela nema. Izuzetak su jedino radovi i katalozi koji obrađuju građu starih bosanskih orijentalnih biblioteka i pohranu modernih orijentalnih biblioteka, budući da Šurunbulalijeva djela zauzimaju značajno mjesto i u jednim i u drugim.
Koliko je nama poznato, u Bosni imamo 50 sačuvanih rukopisa Nuru-l-idaha i drugih Šurunbulalijevih djela, koji se nalaze pohranjeni u našim bibliotekama, arhivama i institutima. Tako se u Gazi Husrev-begovoj biblioteci čuva 31 rukopis, u Bošnjačkom institutu 1 rukopis, a u Arhivu Hercegovine 18 rukopisa. U nastavku ćemo obraditi većinu tih rukopisa.
Rukopisi Nuru-l-idah u Gazi Husrev-begovoj biblioteci:
1 - Četvrto djelo u rukopisnoj zbirci pod rednim brojem 4045. Prepisivač je Ahmed sin Osmanov (Ahmed ibn Osman), kako je zabilježeno na kraju trećeg i petog djela iz ove zbirke. Prepis je okončan u mjesecu muharremu 1183. god. po Hidžri (maj 1769. godine). Na prvom zaštitnom listu drugog djela se nalazi pečat ranijeg vlasnika Ahmeda sina Osmanovog Alkića (Alko-zade), nastanjenog u jednoj od bosanskih tvrđava. Rukopis je bio dio Karađoz-begove biblioteke. Inače, Nuru-l-idah je služio u osmanskodobnim medresama kao neizostavan udžbenik u nižim razredima, pa je tako Nuru-l-idah bio obavezan udžbenik i u Karađoz-begovoj medresi sve do njenog zatvaranja 1918. godine. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, Al-Furqan-Rijaset IZ u BiH, London-Sarajevo, 2002, sv. 2, str. 543, br. 1436/4)
2 - Rukopis pod rednim brojem 2792. Prepis je dovršen u utorak, 4. safera 1134. god. po Hidžri (23. novembar 1721. godine). Prepisivač i mjesto prepisivanja su nepoznati. Na unutarnjoj strani prednje korice stoji bilješka da je rukopis uvakufio za Kuršumliju medresu, tj. za Gazi Husrev-begovu medresu u Sarajevu, njen učenik Mehmed (Muhammed) Pruščak (El-Akhisari), u džumade-l-ahiru 1245. god. po Hidžri (decembar 1829. godine). (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 576, br. 1466)
3 - Rukopis pod rednim brojem 2478. Prepis je načinio Džafer sin Mustafin (Dža'fer ibn Mustafa), koji je završio sa prepisivanjem u srijedu, 29. ševvala 1187. god. po Hidžri (12. januar 1774. godine). Mjesto prepisivanja je nepoznanica. Prepis je uvakufio Izzet Salih-efendija Hromić (Hromo-zade), koji je živio u Sarajevu, gdje je imao svoju privatnu biblioteku. Jedan je od pripadnika stolačke porodice Hromić. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 577, br. 1467)
4 - Rukopis pod rednim brojem 4246. Prepis je sačinio Alija sin Ahmedov sin Džaferov sin Ibrahimov Mostarac (Alijj ibn Ahmed ibn Dža'fer ibn Ibrahim el-Mostari) 1214. god. po Hidžri (1799. godine). Sačinjen je najvjerovatnije u Mostaru. Na naslovnoj strani se nalazi ime prijašnjeg vlasnika Saliha Sidkija sina Ibrahimovog, poznatijeg kao Munla Salih Hromić (Hromo-zade), od stare porodice iz Stoca. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 577-578, br. 1468)
5 - Rukopis pod rednim brojem 3102. Prepis je upotpunjen 1215. god. po Hidžri (1800. godine). Mjesto prepisa i ime prepisivača nisu poznati. Na poslednjem listu neka osoba, najvjerovatnije jedan od prijašnjih vlasnika, zabilježio je datume smrti svoga oca i svoga brata: Hadži Mehmed (Muhammed) Proho je preselio na Ahiret u subotu, 18. ramazana 1215. god. po Hidžri (1. februar 1800. godine), a sin Hadži Mehmeda Prohe (Praho Hadži Muhammed-zade) - Ali Bego, poginuo je kao šehid u rovu u mjestu Zasavici, 21. ramazana 1228. god. po Hidžri (16. septembar 1813. godine). Tačnije, dotični Bego je poginuo u bici na Zasavici (bici na Ravnju) u Mačvi, nedaleko od Sremske Mitrovice, u jednoj od presudnih bitaka kojima je skršen Prvi sprski ustanak. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 578, br. 1469)
6 - Rukopis pod rednim brojem 2797. Prepis je djelo Alije sina Hasanovog Mostarca (Alija ibn Hasan el-Mostari) 1219. god. po Hidžri (1804. godine). Djelo je, po svoj prilici, prepisano u Mostaru. Rukopis je uvakufio Hadži Omer-efendija Pruščak (El-Akhisari), kako stoji u pečatu u rukopisu. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 578-579, br. 1470)
7 - Rukopis pod rednim brojem 4552. Prepisao ga je Alija sin Hadži Ibrahima (Alijj ibn Hadži Ibrahim) 1220. god. po Hidžri (1805. godine). Najvjerovatnije je prepis obavljen u Mostaru, a prepisivač je Mostarac. Rukopis se nalazio u jednoj od mostarskih privatnih biblioteka. Potomci Velagića-Riđanovića su ga poklonili Gazi Husrev-begovoj biblioteci. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 579, br. 1471)
8 - Rukopis pod rednim brojem 3702. Prepis su izvršila dvojica nepoznatih prepisivača. Ni mjesto prepisa nije poznato. Prepis drugog, većeg dijela rukopisa, okončan je 1262. god. po Hidžri (1845. godine). Na naslovnoj strani se nalazi ime jednog od prijašnjih vlasnika - Ahmed Tevfik sin Mehmed-efendije Travničanina (Ahmed Tevfik ibn Muhammed-efendi Travnikli-zade). Na kraju prepisa je ime drugog vlasnika hafiza Rušdija Dizdarevića, iz 1328. god. po Hidžri (1910. godine). Drugi vlasnik je član stare mostarske porodice Dizdarevića. Rukopis, dio privatne biblioteke Dizdarevića, je kasnije završio u Karađoz-begovoj biblioteci, odakle je premješten u Gazi Husrev-begovu. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 579, br. 1472)
9 - Rukopis pod rednim brojem 4299. Prepisivač je Mehmed (Muhammed) Nikšić sin Mehmedov (Muhammedov). Prepis je završen 27. zu-l-hidždžeta 1286. god. po Hidžri (29. mart 1870. godine). Mjesto prepisa nije poznato, iako se vjerovatno radi o Nikšiću. U zaglavlju prve stranice je potpisan prvi vlasnik rukopisa, a to je lično sam prepisivač. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 579-580, br. 1473)
10 - Rukopis pod rednim brojem 4261. Ime prepisivača, mjesto i vrijeme prepisa su nepoznati. No, na osnovu vrste papira, načina poveza i vrste pisma, saznajemo da je rukopis iz druge polovine XVIII stoljeća. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 580-581, br. 1474)
11 - Prvo djelo u rukopisnoj zbirci pod rednim brojem 1751. Prepisivač, mjesto i samo vrijeme prepisivanja nepoznati. Sudeći po papiru, povezu i pismu, rukopis je iz XIX stoljeća. Rukopis je uvakufio Hadži Omer-efendija Pruščak (El-Akhisari), kako stoji u pečatu u rukopisu. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 581, br. 1475/1)
12 - Rukopis pod rednim brojem R-8033. Prepisivač je Džafer sin Mustafin (Dža'fer ibn Mustafa), poznat pod nadimkom Lukšić (Lukša-zade). Prepisivanje rukopisa je završeno zaključno sa 23. rebiu-l-ahirom 1197. god. po Hidžri (27. mart 1783. godine). Mjesto prepisa nije poznato, ali je moguće da se radi o Mostaru. Na prvom listu na prednoj strani se vide imena dvojice vlasnika: Salih sin Mustafe Jusić (Jusi-zade) Mostarac (El-Mostari) i Hadži Mehmed (Muhammed) Rašid Hafizović (Hafiz-zade). Djelo je bilo dio privatne kolekcije hadži hafiza Asima Sirće iz Sarajeva. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, 2001. sv. 9, str. 331-332, br. 5626)
13 - Rukopis pod rednim brojem R-6696. Mjesto prepisa i prepisivač nisu poznati. Prepis rukopisa je okončan 1199. god. po Hidžri (1785. godine). Na prvom listu na prednjoj strani se nalazi ime prijašnjeg vlasnika Abdullaha-efendije, imama džamije u Gornjoj mahali iz 1252. god. po Hidžri (1852. godine). Na istom listu je i bilješka da je izvjesni Osman Hifzi-efendija kupio rukopis za sebe i svoju djecu 1269. god. po Hidžri (1852. godine). (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 332, br. 5627)
14 - Rukopis pod rednim brojem R-5480. Rukopis je prepisao Munla Alija sin Salihov (Munla Alija ibn Salih) u jednoj od mostarskih medresa, kako stoji na zadnjem listu na njegovoj prednjoj strani. Prepisivanje je završeno u petak, nakon ikindije-namaza, u džumde-l-ahiru 1262. god. po Hidžri (jun 1846. godine). Rukopis je bio dio kolekcije poznatog historičara Osmana Asafa Sokolović (1882-1972) iz Sarajeva. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 333, br. 5628)
15 - Rukopis pod rednim brojem R-7217. Mjesto prepisa, godina ni sami prepisivač nisu poznati. No, sudeći na osnovu papira, vrste pisma i načina povezivanja, prepis je načinjen, po svoj prilici, u XVIII stoljeću. Na zadnjem zaštitnom listu na prednjoj strani piše da je rukopis 1298. god. po Hidžri (1881. godine) od Husejna sina Muharrema Hamzića za 11,5 groša otkupio Mustafa sin Halilov Blagajac (Mustafa ibn Halil Blagajac-zade). (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 333-334, br. 5629)
16 - Rukopis pod rednim brojem R-7136. Na prednjoj strani zadnjeg lista ima bilješka u kojoj stoji da je prepis načinio Osman sin Ibrahmov. Mjesto prepisa nepoznato, dok je godina prepisa namjerno izbrisana. Sudeći po papiru, vrsti pisma i povezu, rukopis je načinjen, najvjerovatnije, u XVIII stoljeću. Na prvom listu na njegovoj prednjoj strani stoji da je vlasnik rukopisa postao Salih sin Munla Ahmeda, putem nasljeđa od svog oca. Rukopis je došao iz mostarskih biblioteka. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 334, br. 5630)
17 - Rukopis pod rednim brojem R-5128. Na zadnjoj strani zadnjeg lista je zabilježeno da je prepis uradio Mehmed (Muhammed) sin Mahmudov. Nema podataka o mjestu ni godini prepisa. Sudeći na osnovu papira, vrste pisma i načinu povezivanja, prepis je, vjerovatno, iz XVIII stoljeća. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 334-335, br. 5631)
18 - Rukopis pod rednim brojem R-8034. Djelo se završava kolofonom (impresumom) u kome se nalaze podaci da je djelo prepisao Jakub sin Mustafin (Ja'kub ibn Mustafa) u Užicu. Nema godine prepisa. No, sudeći na osnovu papira, pisma i poveza, prepis je, po svoj prilici, iz XIX stoljeća. Prepis je došao u Biblioteku preko Odbora IZ Janja, a bio je dio janjarskih biblioteka. Vrlo je vjerovatno da je prepis dospio u Janju 1862. godine, kada se dio protjeranih užičkih porodica sa svojom pokretnom imovinom skrasio u Janju. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 335, br. 5632)
19 - Rukopis pod rednim brojem R-8668. Prepisivač, datum i mjesto prepisivanja nepoznati. Zna se jedino da je 1312. god. po Hidžri (1894. godine) vlasnik rukopisa bio Mustafa Proho, kako je zabilježeno na unutrašnjoj strani prve korice. Rukopis je donešen iz džamijske biblioteke iz sela Crnići kod Stoca. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Osman Lavić, 2002, sv. 10, str. 90-91, br. 5892)
20 - Drugo djelo u rukopisnoj zbirci pod rednim brojem R-2210. Prepisivač je Mehmed sin Hamzin (Muhammed ibn Hamza). Prepisivanje zbirke je obavljeno 1182. god. po Hidžri (1768. godine) u Skoplju. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, 2004, sv. 13, str. 261-262, 264, br. 7659/2)
21 - Treće djelo u rukopisnoj zbirci pod rednim brojem R-8010. Prepisivač je nepoznat. Djelo je prepisano 1187. god. po Hidžri (1773. godine). Rukopis je bio dio jedne od biblioteka u Počitelju. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Osman Lavić, 2005, sv. 14, str. 38-40, br. 7856/3)
22 - Rukopis pod rednim brojem R-8867. Prepisivač je Halil sin Alijin (Halil ibn Alijj), koji je završio sa prepisivanjem u nedjelju, 10. ševvala 1213. god. po Hidžri (16. mart 1799. godine). Rukopis je prvobitno bio dio biblioteke Ahmeda-ef. Selimovića, kadije iz Sarajeva. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Osman Lavić, sv. 14, str. 67, br. 7882)
23 - Rukopis pod rednim brojem R-10373. Rukopis je nepotpun na početku. Prepis je obavljen 1265. god. po Hidžri (1849. godine). Ime prepisivača i mjesto prepisivanja nepoznati. Najvjerovatnije je djelo prepisao neko od domaćih bosanskih prepisivača u nekom od bosanskih mjesta. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Osman Lavić, 2010, sv. 17, str. 335-336, br. 9656)
24 - Rukopis pod rednim brojem R-10366. Rukopis nije potpun ni na početku ni na kraju. Nema podataka o prepisivaču, godini niti mjestu prepisa. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Osman Lavić, sv. 17, str. 354-355, br. 9673)
Rukopisi Meraki el-felah u Gazi Husrev-begovoj biblioteci:
25 - Rukopis pod rednim brojem 4035. Prepis je završen 1186. god. po Hidžri (1772. godine). Prepisivač i mjesto prepisivanja su nepoznati. Rukopis je bio dio Karađoz-begove biblioteke u Mostaru. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 582-583, br. 1478)
Rukopisi Imdad el-Fettah u Gazi Husrev-begovoj biblioteci:
26 - Rukopis pod rednim brojem 3924. Prepisivač je Muhammed sin Muhammedov sin Hadži Muhammedov et-Tejjari el-Fernevi el-Maliki. Prepisivanje je upotpunjeno u utorak, 25. zu-l-kadeta 1155. god. po Hidžri (20. januar 1743. godine). Mjesto prepisivanja nije poznato, iako je moguće da je riječ o Kairu. Na naslovnoj strani su hronološki ispisana imena vlasnika: Mensur el-Mensur el-Hanefi, te Ahmed sin Mehmedov (Muhammedov) sin Selimov, sin Mustafin Bošnjak Mostarac (El-Bosnevi el-Mostari). Dotični Mostarac je zabilježio da je rukopis kupio u saferu 1162. god. po Hidžri (januar/februar 1749. godine), a ispod se nalazi i njegov lični pečat. Djelo je kasnije bilo dio Karađoz-begove biblioteke. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 581-582, br. 1476)
27 - Rukopis pod rednim brojem 1676. Prepisivač je Abdullah Muhammed Abdulgani. Rukopis je možda prepisan u Kairu. Prepis je završen 27. rebiu-l-ahira 1156. godine po Hidžri (19. jun 1743. godine). Na naslovnoj strani se nalazi jednostavna zvijezda petokraka, što je bio znak Kantamirijine biblioteke u Sarajevu, te potpis prepisivača u svojstvu vlasnika. Na uzdužnom rubu prve stranice se nalazi kratka bilješka koja govori da je rukopis uvakufio na svom posjedu u Sarajevu Hadži Ibrahim-efendija Aladžahisari (Kruševljanin). Rukopis je bio dio građe biblioteke Abdullaha-ef. Kantamirije u Sarajevu, osnovane 1774. godine. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 582, br. 1477)
Rukopisi El-Ahkam el-mulehhasa fi hukm ma' el-himmusa u Gazi Husrev-begovoj biblioteci:
28 - Samo početak traktata na zadnjem listu rukopisa pod rednim brojem 511. Rukopis je prepisan u XVIII stoljeću. Prepisivač, godina i mjesto prepisivanja nisu poznati. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Kasim Dobrača, sv. 2, str. 802, br. 1766)
29 - Drugo djelo u rukopisnoj zbirci pod rednim brojem R-6346. Prepisivač je Isa sin Musaov (Isa ibn Musa). Prepisivanje je završeno 1055. god. po Hidžri (1645. godine), dok je Šurunbulali još uvijek bio živ. Navjerovatnije je djelo prepisano u Kairu u Egiptu. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 335, br. 5411/2)
30 - Treće djelo u rukopisnoj zbirci pod rednim brojem R-5618. Prepisivač, godina i mjesto prepsivanja nepoznati. Najvjerovatnije da prepis potječe iz XVIII stoljeća. Inače, cijela rukopisna zbirka je dio kolekcije Osmana Asafa Sokolovića iz Sarajeva. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 13, str. 445-447, br. 7746/3)
Rukopisi Gunje zevi el-ahkam fi bugje durer el-hukkam u Gazi Husrev-begovoj biblioteci:
31 - Rukopis pod rednim brojem R-6454. Na posljednjem listu na zadnjoj strani stoji da je prepisivač Alija sin Alije sin Ismaila (Alijj ibn Alijj ibn Ismail) el-Maliki. Najvjerovatnije je rukopis prepisan u Kairu iz samog autografa. Godina prepisa nije poznata, ali, budući da na prvom zaštitnom listu na prednjoj strani ima izbrisana bilješka jednog bivšeg vlasnika iz 1164. god. po Hidžri (1750. godine), možemo zaključiti da je rukopis stariji od te godine. Rukopis je bio dio kolekcije Besima-ef. Korkuta. (Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, obrada Haso Popara, sv. 9, str. 333-334, br. 5549)
Rukopis Nuru-l-idah u Bošnjačkom institutu:
32 - Rukopis pod rednim brojem Ms 171. Prepisivač, godina i mjesto prepisa nisu poznati. Na predzadnjem listu stoji da je list bio u vlasništvu Derviša Ismaila Šolbata, službenika Ali-pašine džamije i mekteba u Sarajevu. Sam vlasnik je zapisao da je rođen 1240. god. po Hidžri (1824/25. godine). Neko je naknadno zapisao da je Šolbat bio službenik u Ali-pašinim vakufima 1275. god. po Hidžri (1858/59. godine). Na rukopisu se nalaze i stariji zapisi, koji spominju godine rođenja po Hidžri četvero djece nekog starijeg vlasnika - 1091 (1680), 1095 (1684), 1098 (1686/87) i 1105 (1693/94). (Katalog arapskih, perzijskih, turskih i bosanskih rukopisa iz zbirke Bošnjačkog instituta, obrada Fehim Nametak-Salih Trako, Bošnjački institut, Cirih, 1997, sv. 1, str. 61-62, br. 71)
Rukopis Nuru-l-idah u Arhivu Hercegovine:
33 - Rukopis pod rednim brojem 44. Prepisivač je Ahmed Džabić sin Sulejmanov. Prepis je okončan u petak 17. ramazana 1314. god. po Hidžri (18. februar 1897. godine), na putu iz Mekke u Medinu. (Katalog arapskih, turskih i perzijskih rukopisa, obrada Hivzija Hasandedić, Arhiv Hercegovine, Mostar, 1977, sv. 2, str. 40, br. 44.
34-50 - Inače, u Arhivu Hercegovine se čuva ukupno 15 rukopisa Nuru-l-idaha, odnosno 18 rukopisa Šurunbulalijevih djela.
Pogovor
Na kraju, treba spomenuti da se izučavanje Šurunbulalijevog života i djela nakon stotinjak godina pomjerilo sa mrtve tačke 2015. godine. Naime, od oktobra 2015. godine Jusuf-ef. Džafić je pokrenuo višegodišnji projekat sedmičnih predavanja iz hanefijskog fikha. Predavanja iz ibadata su održana u Mostaru tokom godinu dana - od oktobra 2015. do oktobra 2016. godine. Ibadat je tumačen na osnovu Šurunbulalijevih dijela: taharet, namaza i posta Džafić je tumačio na osnovu Nuru-l-idaha, dok je zekat i hadždž tumačio na osnovu Imdadu-l-Fettaha. O dotičnim predavanjima Jusuf Džafić je pisao na internet portalima. (Vidi: Jusuf Džafić, Sedmična predavanja iz hanefijskog fikha u Studentskom hotelu Mostar, www.akos.ba/izdvojeno/sedmicna-predavanja-iz-hanefijskog-fikha-u-studentskom-hotelu-mostar, 8:11, 13.3.2016). Džafić je 2016. godine objavio i prve članke na našim prostorima koji govore o Šurunbulaliju i njegovim djelima: Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali el-Vefai el-Ezheri (biografija) (mudrost.ba/index.php/fikh/180-hasan-ibn-ammar-es-surunbulali-el-vefai-el-ezheri-biografija, 28.3.2016, 8:03), Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali el-Vefai el-Ezheri i Bošnjaci (mudrost.ba/index.php/fikh/186-hasan-ibn-ammar-es-surunbulali-el-vefai-el-ezheri-i-bosnjaci, 28.3.2016, 8.04), Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali el-Vefai el-Ezheri i njegov Nuru-l-idah (mudrost.ba/index.php/fikh/188-hasan-ibn-ammar-es-surunbulali-el-vefai-el-ezheri-i-njegov-nuru-l-idah, 29.3.2016,8:53). Sredinom 2016. godine objavljena i Džafićeva znanstvena studija o Šurunbulaliju u Glasniku Rijaseta IZ u BiH (Jusuf Džafić, Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali el-Ezheri el-Hanefi i Bošnjaci u Egiptu i proučavanje njegovih djela na našim prostorima, Glasnik Rijaseta IZ u BiH, 2016, sv. 78, br. 7-8, str. 625-644).
Takođe, i ova knjiga, koja se sastoji iz prijevoda i kratkog komentara cijelog Nuru-l-idaha, te prijevoda na kratkog komentara dijela Imdadu-l-Fettaha, tačnije samo poglavlja o zekatu i hadždžu, djelo je Jusufa Džafića. Djelo je popraćeno i ovom studijom na temu biografije i bibliografije Šurunbulalija, njegovih odnosa sa Bošnjacima u Egiptu, te proučavanja njegovih djela na bosanskim prostorima.
Komentar:
[1] Vidi o Šurunbulaliju: Katib Čelebi, Kešf ez-zunun an esamijj el-kutub ve el-funun, Mektebe El-Mesenna, Bagdad, 1941, reprint Dar Ihja’ et-turas el-arebijj, Bejrut, sv. 1, str. 732, sv. 2, str. 1199; El-Muhibbi, Hulasa el-eser fi e’ajan el-karn el-hadi ašer, Dar Sadir, Bejrut, sv. 2, str. 38-39; Jusuf Elijan Sarkis, Mu’džem el-matbuat el-arebijje ve el-muarrebe, Matbea Sarkis, Kairo, 1928, str. sv. 2, str. 1117-1118; Hajruddin Ez-Zirikli, El-E’alam, Dar El-Ilm li el-melajin, Bejrut, 2002, sv. 2, str. 208; Ismail-paša el-Bagdadi, Idah el-meknun fi ez-zejl ala Kešf ez-zunun, Dar Ihja’ et-turas el-arebijj, Bejrut, sv. 3, str. 8, 14, 33, 37, 77, 89, 113, 126, 134, 154, 173, 182, 241, 242, 261, 264, 265, 273, 330, 344, 360, 402, 408, 413, 445, 460, 619, sv. 4, str. 464, 661, 692; Ibid., Hedijje el-arifin, Tubia bi inaje Vekale el-mearif el-dželile fi metbeatiha El-Behijje, Istanbul, 1951, reprint Dar Ihja’ et-Turas el-arebijj, Bejrut, sv. 1, str. 292-294; Omer Rida Kehhale, Mu’džem el-muellifin, Mektebe El-Mesenna, Bagdad, reprint Dar Ihja’ et-turas el-arebijj, Bejrut, sv. 3, str. 265-266, sv. 13, str. 381.
[2] Tj. ranije spomenuti Fadlullah ibn Muhibbuddin el-Muhibbi, koji je bio jedan od Šurunbulalijevih učenika.
[3] Tj. Ebu Bekr ibn Alija el-Haddadi el-Ibadi (?-oko 1397), koji je napisao komentar na Kudurijev sažetak (Muhtesar el-Kuduri) u hanefijskom fikhu pod punim imenom Es-Siradž el-vehhadž li kulli talib muhtadž (Plamteća svjetiljka svakom potrebitom učeniku).
[4] Tj. Zahiruddin Ahmed ibn Ismail et-Timurtaši (?-oko 1203), koji je napisao zbirku fetvi poznatu pod imenom Zahirove fetve (El-Fetava ez-zahirijje), odnosno Zahirija, Zahira.
[5] Tj. Muhammed ibn Hasan eš-Šejbani, poznati učenik Ebu Hanife.
[6] Tj. Ebu Jusuf Muhammed ibn Jakub, poznati učenik Ebu Hanife.
[7] Tj. ne bi požalio što se posvetio samo veličanju Šurunbulalija, a ne veličanju ostalih učenjaka.
[8] Aludira na Šurunbulalijevo djelo Nuru-l-idah.
[9] Radi se o Šurunbulalijevoj glosi na djelo Mulle Husreva: Durer el-hukkam šerh Gurer el-ahkam.
[10] Misli na Nuru-l-idah.
[11] Vidi detaljnije o gorespomenutim djelima i piscima u poglavlju o bibliografiji.
Jusuf ef. Dzafic
