Skender‑pašina (Skenderija) džamija u Sarajevu

Skender‑pašina džamija

Skender‑pašina džamija, često zvana i Skenderija džamija, bila je značajan islamski sakralni objekat iz doba Osmanskog carstva koji se nalazio u centralnom dijelu Sarajeva, na području današnje Skenderije. Ovaj objekat predstavlja važan dio historije i urbane kulture Sarajeva iz 16. stoljeća.

Područje koje danas zovemo Skenderija dobilo je ime po Skender‑paši, osmanskom sandžak‑begu Bosne, koji je krajem 15. vijeka započeo razvijati ovaj dio grada. Skender‑paša je na lijevoj obali Miljacke izgradio trgovački centar sa 11 dućana, karavan‑saraj, imaret (dobrotvorna kuhinja), tekiju (nakšibendijskog sufijskog reda) i doveo vodu sa izvora Soukbunar, čime je potaknuto formiranje urbanog naselja.

Skender‑paša je u tri navrata obnašao dužnost bosanskog sandžak‑bega, prvo krajem 1470‑ih, zatim u kasnim 1480‑ima i konačno 1499.‑1505. godine. Njegove zadužbine na oba kraja grada, u mahali Kovači i na području današnje Skenderije, bile su planirane s ciljem razvoja gradskih mahala i poticanja urbanizacije.

Godine 1518., Skender‑pašin sin Mustafa‑beg Skenderpašić podigao je uz očeve zadužbine džamiju sa kupolom, prvu potkupolnu džamiju na ovom području i u Bosni i Hercegovini. Ovaj arhitektonski potez predstavlja važan primjer ranog osmanskog sakralnog graditeljstva u Bosni. U sklopu džamije također je postojao mekteb (vjerska škola), što pokazuje da je ovaj kompleks bio i vjerski i obrazovni centar mahale.

Nakon završetka Prvog svjetskog rata, Bosna i Hercegovina postaje sastavni dio Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1930‑tih poznate kao Kraljevina Jugoslavija). U ovom periodu, muslimanske zajednice u Bosni su formalno priznate, ali su u praksi vjerske institucije, uključujući džamije i vakufe, nalazile se pod pritiskom centralizacijskih politika usmjerenih na iseljavanje pripadnika islamske vjeroispovijesti. To se posebno ogleda i u nebrizi i destrukciji muslimanskih sakralnih objekata.

Tokom perioda Kraljevine Jugoslavije, s džamijske kupole Skender-pašine džamije, skinuta je olovna kupola po nalogu vlasti uz obrazloženje da će biti zamijenjena bakarnom, ali ta zamjena nikada nije realizovana. Posljedica toga je bila naglo propadanje same konstrukcije. Izostanak zaštite i održavanja doveo je do toga da se kupola urušila, a potom da cijela zgrada nestane. Do sredine 1930‑ih ostala je samo kamena munara.

Naučni izvještaji ukazuju da je ovaj postupak, odnosno skinuti olovni pokrov bez stvarne zamjene i dopištanjr urušavanja objekta, bio dio šireg obrasca nebrige i institucionalnog zapuštanja muslimanskih vjerskih objekata tokom Kraljevine Jugoslavije. Iako je formalno opravdanje bilo tehničko (preveliko opterećenje olova), ne postoje dokumenti koji pokazuju plan restauracije, što ukazuje da je riječ o planskom zanemarivanju.

Istoričari kao Nijaz Koštović i Hamdija Kreševljaković u svojim radovima navode da su vlasti koristile takva opravdanja kao izgovor, dok vakufske uprave i nadležne institucije nisu dopustile restauraciju koju su predlagali aktivisti i vjerski lideri još 1920‑ih godina, što je dodatno doprinijelo konačnom nestanku džamije.

Nakon Drugog svjetskog rata i uspostave Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, politika države prema religiji bila je u skladu sa komunističkom ideologijom sekularizma i društvene modernizacije. Iako religijske zajednice formalno postoje, javna vjerska praksa bila je ograničena kroz državnu kontrolu i kulturne politike koje su često smatrale vjerske simbole za „nepoželjne“ ili relikte prošlosti.

U slučaju Skender‑pašine džamije, nakon što je već bila gotovo potpuno urušena, ostala je samo munara koja je služila kao historijski trag sve do 1960. godine, kada su komunističke vlasti naredile njeno uklanjanje kao dio urbanističkih planova. Ova odluka o uklanjanju munare nije bila koordinirana sa Islamskom zajednicom, niti je postojala formalna saglasnost zajednice, što je izazvalo duboku nezadovoljstvo i smatra se primjerom negiranja kulturno‑vjerskog naslijeđa muslimana Bosne i Hercegovine.

Nekoliko godina kasnije, 1969. godine, na istom mjestu je izgrađen Sportsko‑rekreacioni centar Skenderija, veliki kompleks sportskih i kulturnih objekata kao simbol modernizacije socijalističke države. Ovaj objekt je dobio ime po historijskom lokalitetu, ali fizički nije uključivao elemente stare džamije niti je ostala vidljiva historijska struktura koja bi podsjećala na islamski vjerski objekat.

Prema izvorima, kamenje munare sa stare džamije kasnije je iskorišteno za izgradnju munare druge džamije u Hrasnom.

Iako Skender‑pašina džamija predstavlja specifičan slučaj, slični obrasci zapuštanja, rušenja ili nebrige o kulturnim i vjerskim objektima mogu se prepoznati i u drugim slučajevima širom Bosne i Hercegovine tokom 20. stoljeća.

U periodu od početka austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine (1878. godine) pa sve do kraja socijalističke Jugoslavije (1990‑tih godina), u Sarajevu je prema historijskim zapisima potpuno uništeno trideset i šest džamija i mesdžida. Posebno je period Kraljevine SHS (1918–1941) bio značajan u ovom kontekstu, tokom kojeg je porušeno devetnaest džamija. Ovi zahvati nisu bili samo izolirani akti rušenja starih objekata, već su bitno utjecali na urbanističku strukturu i kulturološki identitet Sarajeva. Džamije i mesdžidi, koji su stoljećima služili kao religijski, obrazovni i društveni centri lokalnih mahala, gubili su svoju funkciju, a ulice i kvartovi su mijenjali vizualni i kulturni kolorit.

Ovi podaci ukazuju na kontinuirani proces marginalizacije islamskih vjerskih objekata kroz više političkih režima, gdje su uništavanja bila motivisana kombinacijom urbanističkih planova, ideoloških ciljeva i političke kontrole nad vjerskim institucijama. Posljedice su bile dugoročne, trajni gubitak kulturnog i sakralnog naslijeđa, ali i promjena u identitetu gradskih kvartova koji su stoljećima bili povezani s džamijama, tekijama, mektebima, medresama i drugim vakufskim objektima.

Skender‑pašina džamija bila je jedan od najznačajnijih objekata muslimanske arhitekture u Sarajevu i u Bosni i Hercegovini iz ranog perioda osmanske vladavine. Njezin nestanak predstavlja primjer velikog gubitka historijskog kulturnog naslijeđa Bosne i Hercegovine.

Ime Skenderija, danas prepoznatljivo kao naziv cijelog urbanog kompleksa kulturno‑sportskih objekata u Sarajevu, upravo potječe od ove historijske zadužbine (vakufa).

Priredio: Ertan Č., dip. isl. nauka

Literatura:

[1]: https://www.islam.ba/teme/povijest/skenderija-dzamija-unistena-bogomolja-dobrih-ljudi "Skenderija džamija – uništena bogomolja dobrih ljudi"

[2]: https://historija.info/skender-pasina-dzamija-na-skenderiji "SKENDER-PAŠINA DŽAMIJA NA SKENDERIJI – Crtice iz historije"

[3]: https://www.klix.ba/magazin/zanimljivosti/kako-je-sarajevsko-naselje-izgledalo-u-proslosti-o-kojoj-dzamiji-je-rijec "Kako je sarajevsko naselje izgledalo u prošlosti: O kojoj džamiji je riječ?"

[4]: https://sarajevo.travel/en/things-to-do/skenderija "KSC Skenderija - Destination Sarajevo"

[4[ https://bosna.hr/rezimi-i-ratovi-unistili-su-na-stotine-dzamija Režimi i ratovi uništili su na stotine džamija