Pad Osmanlija, uspon Vehabija i transformacija percepcije sunijske ortodoksije

Fall of Ottomans, Rise of Wahhabis, and the Transformation of Perceptions of Sunni Orthodoxy

Daniel Haqiqatjou, 19 april 2025. godine.

Vjekovima je multietnička Osmanska imperija (1299–1922) bila prepoznata kao halifat i globalni zaštitnik ortodoksnog sunitskog islama. Imperija je definirala ortodoksna sunitska učenja u smislu pridržavanja četiri pravne škole, tri škole teologije i trezvenih sufijskih tarikata. Vjerski autoritet osmanske imperije nije nastao niotkuda. Naprotiv, imao je nekoliko temelja, od kojih su tri bila naročito važna.

Prvo, imala je sposobnost efikasne kontrole i zaštite velike regije muslimanskog svijeta (Anatolija, jugoistočna Evropa, Hidžaz, Irak, Sirija, Sjeverna Afrika).

Drugo, upravljala je najvažnijim institucijama vjerskog obrazovanja u muslimanskom svijetu (Al-Azhar, Sulejmanijje, Semanijje).

Treće, kontrolirala je hidžaske svete gradove Mekku i Medinu.

Stalno napadana od evropskih sila, Osmanska imperija je postepeno slabila tokom devetnaestog stoljeća. Postepeno je gubila sposobnost efikasne kontrole i zaštite bilo koje regije izvan Anatolije. Konačno, srušena je nakon Prvog svjetskog rata, u dvadesetim godinama XX stoljeća. U to vrijeme, njene vodeće institucije vjerskog obrazovanja ili su izgubljene (npr. Al-Azhar), ili zatvorene od strane nove Republike Atatürka (npr. zatvaranje Sulejmanijje i Semanijje).

Ovo je stvorilo globalni vakuum u sunitskom vjerskom autoritetu, na koji je odgovorila Vehabijska sultanska država Nedžd.

Osmanlije i Nedždijci (Vehabije) bili su u ratu još od XVIII stoljeća, svaka strana je drugu smatrala hereticima i protivnicima sunitske ortodoksije.Osmanlije su se vojno odupirali Evropljanima i u konačnici su uništeni. Suprotno tome, sultanska država Nedžd sačuvala je sebe savezništvom s Evropljanima i stalnim napadima na muslimanske teritorije (posebno Osmansku imperiju), dok nikada nije napadala nemuslimane.

Nakon pada Osmanske imperije, sultanska država Nedžd je sistematski djelovala na prisvajanje osmanskog vjerskog autoriteta. Najvažniji koraci preduzeti su između 1920-ih i 1960-ih, kada je sultanska država anektirala svete gradove i uspostavila nove centre vjerskog obrazovanja. Sultanska država osvojila je i anektirala hidžaske svete gradove 1920-ih, te se potom proglasila Kraljevinom Saudijskom Arabijom.

Kraljevina je otkrila naftu 1930-ih. Korištenjem prihoda od nafte, između 1940-ih i 1960-ih, Kraljevina je uspostavila mrežu novih institucija vjerskog obrazovanja, Univerzitet Medina u Medini, Umm al-Qura u Mekki i Muhammad ibn Saud u Rijadu. Ovo je omogućilo Saudijskoj Arabiji da postavi novu verziju sunijske ortodoksije, zasnovanu na mješavini tradicionalnog hanbelizma, vehabijskog haridžijskog učenja, anti-osmanskog arapskog nacionalizma i modernističkih ideja Abduha i Rida.

Saudijska Arabija je koristila svoj vjerski autoritet kako bi uspostavila novi princip za muslimane svijeta. Taj princip glasi: znak sunijske ortodoksije je lojalnost kraljevini i spremnost da se poslušaju vjerski učenjaci koji djeluju kao njeni plaćeni službenici.